बौद्ध विधी

 

बौद्ध विधी

       बुद्धाच्या काळापासून ही परंपरा आहे की जर एखाद्या व्यक्तीने चांगले काम केले किंवा चांगले बोलले तर त्याच्या मान्यतेसाठी त्याला साधू... साधू... साधू म्हणतात. याचा अर्थ खूप चांगला...... खूप चांगला...... खूप चांगला.

प्रॉक्सी प्रक्रिया

तथागत बुद्धांनी तत्कालीन अंधश्रद्धा आणि अंधश्रद्धेवर प्रहार करत आपल्या भिक्षू आणि उपासकांना अंधश्रद्धेतून मुक्त केले आणि उपोसथचा मार्ग अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि भक्तिभावाने सांगितला.तसेच आपण वैयक्तिक पातळीवर शारीरिक आणि मानसिक सुख आणि शांतीचा लाभ मिळवू शकतो . सामाजिक स्तर. म्हणूनच बौद्धांमध्ये उपोषथ केला जातो. उपवास नाही उपोषण ही उपवासापेक्षा खूप वेगळी प्रक्रिया आहे .

तथागत बुद्धाने महिन्यातील चार दिवस उपासक/उपासकांसाठी महत्त्वाचे सांगितले आहेत. ते आहेत- 1. अमावस्या (चतुर्दशी) , 2. (शुक्ल अष्टमी) , 3. पौर्णिमा आणि 4. वैद्य अष्टमी. बुद्धाने हे चार दिवसच का ठरवले ? यामागेही कारणे आहेत. जर आपण काळजीपूर्वक निरीक्षण केले तर या दिवशी आपल्या मानसिक स्थितीत काही विशेष बदल होतात. आजकाल आपल्या स्वभावात चंचलता , चिडचिडेपणा , संयम , कामुकता इत्यादी प्रबळ होतात . पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्राचा प्रकाश प्रत्येक जीवावर परिणाम करतो. पौर्णिमेच्या पूर्ण प्रकाशाची खेचणारी शक्ती आपल्याला हादरवून टाकते. महिलांवर विशेष प्रभाव पडतो. आपले मन आणि मेंदू पूर्णपणे अशांत आहे. अनेकांचे मानसिक संतुलन बिघडते. खून , आत्महत्या , लूट , मारहाण , बलात्कार , फसवणूक असे अनेक गुन्हेही या दिवसांत घडतात. आजकाल आपल्यापैकी बहुतेक सामान्य लोक अकुशल मानसिक प्रवृत्तीकडे झुकत आहेत. म्हणजेच हे सर्व नैसर्गिक आहेत. या घटनांचा तथाकथित जादूटोणा , देवता , भूत इत्यादी कल्पनांशी काहीही संबंध नाही.

या दिवसात आपल्या मनावर आणि मानसिक भावनांवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे आणि हे कार्य ' उपोषथ ' प्रक्रियेने सोपे होते , म्हणून तथागत बुद्धांनी वरील चार दिवशी ' उपोषथ ' करण्याची शिकवण दिली आहे.

सर्वप्रथम सकाळी लवकर उठून , घराची साफसफाई करून , आंघोळ करून , शुभ्र वस्त्रे परिधान करून, तथागत बुद्ध आणि बाबा साहेबांच्या पुतळ्यांसमोर उदबत्ती, मेणबत्त्या पेटवून, फुलं अर्पण करून, घरातील वातावरण असे. शुभ केले. अशाप्रकारे, उपासक आणि उपासकांनी आपापल्या घरी वैयक्तिकरित्या किंवा जवळच्या बुद्ध विहारात एकत्रितपणे, अगरबत्ती आणि मेणबत्त्या पेटवून तथागत आणि बाबासाहेबांच्या मूर्तीसमोर फुले अर्पण केली, पंचाग प्रणाम केला आणि शांत चित्ताने भंतेजी बसले. जर भंतेजींकडून नाही तर कोणत्याही सद्गुरु उपासकाकडून किंवा सामूहिकपणे कोणत्याही उपासकाकडून धम्म साहित्य वाचून अष्टशील घ्यावे.

संरक्षण काय आहेत ? त्याचे कारण काय आहे ? परिक्रमा कशी करावी ?

पाली भाषेतील ' परी ' आणि ' ट्रान ' या दोन शब्दांपासून बनला आहे . म्हणजे दु:ख दूर करणे. परी म्हणजे काढणे आणि त्राण म्हणजे दु:ख. त्याचा दुसरा अर्थ असा आहे - मानवी दु:खांचे संपूर्ण निर्मूलन (परि-संपूर्ण , त्राण-निवारण) एखाद्याच्या दु:खापासून मुक्त होण्यासाठी, परित्राण सत्रांचे पठण करून, त्याचा अर्थ जाणून, ते एखाद्याच्या जीवनात आणण्यासाठी केले जाते. बौद्ध देशांमध्ये, उपासक भिक्षूंना परिक्रमा करण्यासाठी आमंत्रित करतात. यामध्ये आपण विविध सूत्रांचे पठण देखील करू शकतो आणि कोणत्याही प्रसंगी करू शकतो.

अष्टगंध नावाचे मलम कपाळावर लावले जाते, शुद्धीकरणासाठी पाणी वाटले जाते, हे सर्व करू नये. या सर्व अंधश्रद्धा आहेत. हा टिका नक्कीच आपला परित्राण पाठ ' कथा पूजन ' बनवतो . परित्राणाच्या दिवशीही अनेक उपासक उपोसथ ठेवतात.सातव्या उपदेशात उपोषणाच्या वेळी माला , गंध वगैरे न घालण्याचे व्रत घेतले जाते असा उल्लेख आहे. ' अष्टगंध ' लावणे हे हिंदू कर्मकांडाचे आणि अंधश्रद्धेचे अनुकरण आहे , ते थांबवले पाहिजे. आमच्या घरी येणाऱ्या पूजकांच्या स्वागतासाठी हा टिका लावला तर त्या बदल्यात त्यांच्या हातात फुलांच्या पाकळ्या वाटल्या पाहिजेत , जेणेकरून त्यांचाही आदर होईल आणि ते बुद्ध आणि बाबासाहेबांच्या मूर्तींवर अर्पण करू शकतील. या प्रसंगी भिक्खूंना योग्य देणगी द्यावी (त्यांच्या वाहतुकीची व्यवस्था करावी.)

आजकाल, तरुण भिक्खूंना परित्राण पठण करण्यास सांगण्याची आणि एक नाही तर किमान पाच परित्राण पठण करण्याची अंधश्रद्धा प्रथा बौद्धांमध्ये सुरू आहे. हे आपल्या जुन्या हिंदू मानसिकतेचे प्रतिबिंब आहे. अशा टाळण्याच्या धड्यांमुळे बौद्ध समाजात नवनवीन दुष्कृत्ये निर्माण होत असतील , कोणी शांततेचा धडा किंवा देवी-देवतांनी मानवाला हितकारक असे वर्णन केले जात असेल, तर असे टाळले पाहिजे. अशा प्रकारच्या वाईट कृत्यांमुळे आपल्याला हजारो वर्षे शारीरिक आणि मानसिक गुलामगिरीचे जीवन जगावे लागले हे लक्षात ठेवा. आज आपण बाबासाहेबांमुळे शारीरिक गुलामगिरीतून मुक्त झालो आहोत. पण मानसिक गुलामगिरीचे गुण आजही आपल्याला चिकटलेले दिसतात. म्हणूनच उपासकांनीही परित्राणच्या सर्व कथांचे हिंदी, मराठी किंवा हव्या त्या प्रादेशिक भाषांमध्ये पुस्तक न वाचता अनुवाद करू शकणारे भिक्खू मिळवून वरील कथांच्या सत्यतेवर तर्क करणे आवश्यक आहे . अन्यथा परित्राण पथाऐवजी ' धम्म देशना ' किंवा कौटुंबिक धम्म संघषीती ' सारखे कार्यक्रमही आयोजित करता येतील .

बुद्ध विहारांचे उपक्रम काय असावेत ?

बुद्ध विहारांमध्ये नियमित पूजा-अर्चा करावी. परंतु विद्वान भिक्षू/सामाजिक विचारवंतांची प्रवचने/व्याख्याने इ. वेळोवेळी आयोजित केली पाहिजेत. तेही धम्माच्या गूढ ज्ञानाबरोबरच प्रबोधनकारी , समाजासाठी हितकारक, तसेच बौद्ध सण आणि कर्मकांडांमध्ये कट्टरता आणणारे आणि बावीस व्रतांचे महत्त्व सांगणारे असावेत. माणसाचे दु:ख कसे दूर होईल? तो निर्वाण , बुद्धत्व कसे प्राप्त करू शकतो , तो बुद्ध कसा बनू शकतो , अशा उच्च विचारांच्या गंभीर चर्चेने आपण आपला परस्पर बंधुभाव कसा वाढवू शकतो , आपण एकमेकांच्या दु:खात आणि आनंदात कसे सहभागी होऊ शकतो, जर आपण आपल्या बंधनातून मुक्त आहोत. मानसिक गुलामगिरी , आपण आपल्या स्वतंत्र बौद्ध समाजाचे अस्तित्व कसे टिकवू शकतो , आदी विषयांवरही चर्चा व्हायला हवी.

, शाळा , वाचन कक्ष , धर्मवर्ग बाल संस्कार शिबिरे , महिलांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी विविध प्रशिक्षण कार्यक्रम इत्यादी सर्जनशील उपक्रम बुद्ध विहारांमध्ये चालवता येतात. मठांना अभ्यागत आणि धम्म कार्यासाठी बाहेरून आलेल्या बौद्ध उपासकांना आवश्यक तपासणीनंतर अल्प मुक्कामाची सोय केली पाहिजे. बौद्ध विहारांमध्ये स्वच्छता , शांततापूर्ण वातावरण इत्यादींची काळजी घेणेही आवश्यक आहे. बुद्ध विहारांना मानवतेचे शिक्षण केंद्र बनवले पाहिजे. धार्मिक सामाजिक समतेच्या बहुजन हिताय-बहुजन सुखाय या घोषणेची पूर्तता करणारी समाजसेवेची केंद्रे बनवली पाहिजेत .

बौद्धांची ओळख काय आहे ?

बौद्धांना भिक्खू आणि उपासक अशा दोन वर्गात विभागले जाऊ शकते. धम्मात भिक्खू आणि सामान्य लोक दोघांनाही समान महत्त्व आहे. परंतु बुद्धाने बौद्ध उपासकांसमोर भिक्खूच्या रूपात आदर्श बौद्ध अनुयायाचे अनुकरणीय उदाहरण मांडले आहे. भिक्खू आपल्या कुटुंबाचा त्याग करतो आणि पोट-मालमत्ता स्वीकारतो. तो स्थवीर , महास्थवीर , अर्हत या पदाचा अनुयायी आहे . धम्माचे गुण हे त्याचे व्रत आहेत , ते अनिवार्य आहेत. तो समाजाचा सजग मित्र , तत्त्वज्ञ आणि शिक्षक आहे. समाज हा त्याचा नैसर्गिक पालक आहे.

तर उपासक कौटुंबिक जीवन जगतात. तो काही काळ श्रामनेर किंवा अनागरीकचे शिक्षण घेऊ शकतो. तो बोधाचार्य , बोधिसत्व इत्यादी पदाचा लाभार्थी होऊ शकतो. बौद्ध उपासकांना त्यांच्या आचरणावरून ओळखता येते. धम्माचे गुण त्यांच्यासाठी अनुकरणीय आहेत. विनयशीलता हे साधूसाठी एक व्रत आहे , परंतु गृहस्थांसाठी ते स्वेच्छेने स्वीकारलेले ' विनय ' आहे. बुद्ध धम्म आणि संघाशिवाय बौद्धांसाठी दुसरा आश्रय नसावा. धम्मचरणी सोबतच ते जुने संस्कार व उत्सव सोडून बौद्ध सण व संस्कार करतात. ते अंधश्रद्धा आणि जातिवादाचे समर्थन करत नाहीत आणि 22 व्रतांचे काटेकोरपणे पालन करतात.

आचारसंहिता

ओळख निर्माण करण्यासाठी राष्ट्रीय स्तरावर बौद्धांच्या आदर्श आचारसंहितेसह बौद्धांच्या ' वैयक्तिक कायद्या'ची नितांत गरज आहे . त्यासाठी सर्व बौद्धांनी समान सण-विधी आणि आचार अंगिकारले पाहिजेत , हा आचारसंहितेचा उद्देश आहे. आचारसंहितेचे पालन करून आपण एक वेगळा आदर्श बौद्ध समाज निर्माण करू शकतो. त्यानंतर संघटित होऊन सरकारकडे स्वतंत्र वैयक्तिक कायद्याची मागणी करणे ही सध्याच्या काळाची गरज आहे.

' बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ' या पुस्तकाच्या आधारे आपण बौद्ध धम्म कसा स्वीकारावा/ स्वीकारावा ?

बौद्ध धर्माला बौद्ध धर्म म्हणून जाणून घेण्यासाठी , समजून घेण्यासाठी आणि त्याचे पालन करण्यासाठी आपल्याला आपल्या स्वभावातील सर्व गुण वापरण्याची आवश्यकता आहे. मानवी स्वभाव हा भावनिक , बौद्धिक , अंतर्मुख आणि बहिर्मुख गुणांनी बनलेला आहे . ही अंगे बौद्ध धर्मातील पाच धम्म इंद्रियांद्वारे व्यक्त होतात. ते म्हणजे श्रद्धा , वीर्य , स्मृती , ध्यान आणि बुद्धी. या पाच धार्मिक इंद्रियांमध्ये समानता राखली पाहिजे. म्हणजे

०१. बौद्ध धम्मावर भावनिक श्रद्धा खूप महत्वाची आहे , ज्या अंतर्गत उपासना-उपासना , सण-विधी , धम्म शिकवण , धम्म प्रचार इत्यादी येतात. पण श्रद्धा ही शुद्ध असली पाहिजे , ती शुद्ध श्रद्धा असावी , अंधश्रद्धा नाही. (तो श्रद्धेचा भाग आहे.)

02. बौद्धिक पातळीवर प्रत्येक विचार तर्काच्या कसोटीवर काटेकोरपणे पाळला गेला पाहिजे. (हा स्मृती/जागरूकता/चेतनाचा भाग आहे.)

03. आत्मनिरीक्षण म्हणजे शांत चित्ताने मन एकाग्र करणे आणि ध्यानाच्या अनुभूतीने मानसिक कर्मकांड , विकार , दु:ख यापासून मुक्त होण्याचा प्रयत्न करणे . हा (समाधी हा ध्यानाच्या अनुभूतीचा भाग आहे.)

, सामाजिक , शैक्षणिक , राजकीय मार्गाने प्रगती करणे आणि ही प्रगती धम्माच्या मार्गावर चालूनच व्हायला हवी. (हे वीर्य सक्रियतेचा एक भाग आहे.) बौद्ध धर्माचा खर्‍या अर्थाने अंगीकार करणे म्हणजे मानवी मनातील या चार स्वभावगुणांमध्ये बुद्धीने समता राखून स्वतःचा आणि समाजाचा सर्वांगीण विकास करणे होय. ' बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ' या ग्रंथाला आपला ग्रंथ मानणाऱ्या बौद्धांनी धम्मावर आधारित या जीवनशैलीचे पालन केले पाहिजे.

भारतातील आंबेडकरवादी बौद्धांना बौद्ध म्हणून ओळखण्यासाठी आणि एक आदर्श बौद्ध समाज निर्माण करण्यासाठी आपण काय केले पाहिजे ?

1. प्रत्येक उपासकाने आर्य अष्टांगिक मार्गावर आधारित, त्रिशरण , पंचशील , पूर्णपणे अनुसरण करून जीवन जगले पाहिजे . द्वेष , मत्सर , लोभ , आसक्ती आणि भौतिकवादी प्रवृत्ती यांचा त्याग करून चारित्र्यवान बनण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे .

, पंचशील सोबत रोज, आनापान मेट ध्यान हे सोयीनुसार थोड्या काळासाठी करावे.

3. बावीस व्रतांचे पूर्ण पालन करावे.

4. प्रत्येक रविवारी आणि सुट्टीच्या दिवशी आणि सणांच्या प्रसंगी, संपूर्ण कुटुंबासह बुद्ध विहारास अनिवार्यपणे भेट द्यावी आणि विधिवत पूजा , उपासना , ध्यान , धम्म प्रचार इत्यादींचा लाभ घ्यावा.

, विजय दिवस , मुक्ती दिवस , आषाढ पौर्णिमा , महाप्रवरण या सणांच्या निमित्ताने घरोघरी व विहारांमध्ये स्वच्छता , रंगरंगोटी , रोषणाई आदी कामे थाटामाटात करावीत. नवीन वस्त्रे परिधान करा , मिठाईचे वाटप करा , गरिबांना करुणा आणि मैत्रीने अन्नदान करा , भिक्खूंना अन्न दान करा.

6. सून आणणे आणि नेणे हे फक्त बौद्ध सणांवरच करावे.

' जय भीम ' किंवा ' नमो बुद्धे ' हे सौजन्याने करावे . श्रामनेर किंवा भिक्खू भेटल्यावर ' वंदमी भन्ते ', ' नमो बुद्धाय भन्ते ' किंवा ' जय भीम भन्ते जी' म्हणावे .

8. गभ मंगल संस्कार , नामकरण संस्कार , विजरंभ संस्कार , परिणय संस्कार , गृहप्रवेश संस्कार , मृत्यू आणि पुण्यनोमोदन संस्कार इत्यादी सर्व संस्कार तार्किक , विज्ञानाशी सुसंगत तारखांना आणि शुद्ध बौद्ध पद्धतीने करावेत . या संस्कारांमध्ये कोणत्याही प्रकारची अंधश्रद्धा किंवा आपल्या जुन्या डाकियानुसी धर्मातील सनातनी श्रद्धा यांचा समावेश होता कामा नये. या संस्कारांवर भिक्खूंना पुरोहित म्हणून नियुक्त करू नये.

, अमावस्या आणि अष्टमीलाच पाळावे . आपण तन, वाणी आणि मनाने आठ उपदेशांचे प्रामाणिकपणे पालन करत आहोत की नाही , हे उपोसथ करताना प्रत्येक क्षणी लक्षात ठेवले पाहिजे . दिवसा उपवास करून आणि रात्री जेवून स्वतःला हिंदू म्हणून ओळखू नये.

10. सणांच्या दिवशी, कोणत्याही विहाराच्या उद्घाटन किंवा समर्पण समारंभात किंवा तथागत आणि बाबासाहेबांच्या पुतळ्यांच्या अनावरणाच्या प्रसंगी पांढरे कपडे परिधान करून कार्यक्रमाला जावे.

11. कुटुंब मर्यादित असावे , दोनपेक्षा जास्त मुले नसावीत. आणि मुलांना चांगले व उच्च शिक्षण देण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत.

12. समाजातील सभासदांनी एकत्र राहून एकमेकांच्या सुख-दु:खात सहकार्य करून पूर्णपणे शाकाहारी होण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

13. सम्राट अशोकाने वृक्षारोपणाची सुरुवात केली होती. बौद्ध धर्मीयांनीही दरवर्षी दहा झाडे लावली पाहिजेत. वृक्षारोपण जन्म , विवाह, मृत्यूच्या निमित्ताने तरी केले पाहिजे. स्वच्छतेची पूर्ण काळजी घ्या , स्वतःला आणि आजूबाजूचे वातावरण प्रत्येक परिस्थितीत स्वच्छ ठेवा , बुद्ध विहार आणि बाबासाहेबांच्या सार्वजनिक पुतळ्याभोवती स्वच्छता असावी.

प्रत्येक बौद्धाच्या घरात ' बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ग्रंथ ', तथागत आणि बाबा साहेबांची मूर्ती किंवा फोटो आणि बौद्ध दिनदर्शिका असायला हवी .

15. क्षमतेनुसार बौद्ध धर्मीयांच्या घरी बौद्ध धर्म आणि बाबासाहेबांच्या मिशनशी संबंधित पत्रे, मासिके आणि साहित्य असावे. त्यांचे साहित्य विकत घेण्यासाठी किंवा वाचण्यासाठी इतरांनाही प्रवृत्त केले पाहिजे.

16. बौद्धांनी घरोघरी प्रदक्षिणा न करता कौटुंबिक धम्म चर्चासत्रे आणि भिक्खू/विद्वानांकडून धम्म प्रचाराचे कार्यक्रम आयोजित करावेत.

17. बौद्ध व्यावसायिकांनी त्यांच्या दुकानात/प्रतिष्ठानांवर तथागत आणि बाबासाहेबांच्या मूर्ती किंवा फोटो ठेवावेत.

18. बौद्ध उपासकांनी त्यांच्या क्षमतेनुसार बौद्ध तात्विक स्थळे/पर्यटन स्थळांना भेट द्यायला हवी.

19. कोणीही जन्माने बौद्ध नसतो, म्हणून बौद्ध कुटुंबात ' धम्म दीक्षा ' सोहळ्याचे आयोजन करून , 18 वर्षे वयाच्या प्रत्येक मुला/मुलीला भिक्खू किंवा धार्मिक भक्ताने ' बुद्ध धम्म दीक्षा ' दिली पाहिजे .

20. बौद्ध उपासक/उपासकाच्या मृत्यूच्या वेळी, शेवटच्या क्षणी, शाश्वत प्राप्तीसाठी ' धम्म ग्रंथ ' पाठ करणे आवश्यक आहे. मृत्यूवर मोठ्याने रडण्यापेक्षा शांतता राखून आपला छंद व्यक्त केला पाहिजे.

21. बौद्ध धर्मियांमध्ये दान हे खूप महत्वाचे आहे , त्यामुळे योग्य वेळी भिक्षू , बुद्ध विहार , बौद्ध संस्था किंवा योग्य व्यक्ती जे दान करण्यास सक्षम आहेत , त्यांना दान करणे आवश्यक आहे. यासोबतच बाबासाहेबांच्या मिशनसाठी आणि आपल्या धार्मिक , सामाजिक, शैक्षणिक , आर्थिक , राजकीय इत्यादी सर्वांगीण विकासासाठी काम करणाऱ्या योग्य संस्थांनीही वेळोवेळी त्यांच्या क्षमतेनुसार आर्थिक सहकार्य केले पाहिजे.

22. 6 डिसेंबर , बाबासाहेबांच्या पुण्यतिथीला आपला संकल्प दिवस म्हणतात. त्यादिवशी बाबासाहेबांच्या मिशनसाठी कार्य करण्याची प्रतिज्ञा घेऊन आपल्या गरीब व पीडित धम्म बांधवांच्या सर्वांगीण विकासासाठी रक्तदान शिबिरे , मोफत रोगनिदान व वैद्यकीय शिबिरे व जनजागृती शिबिरे आयोजित करावीत.

भारतातील बौद्धांची एक विशेष ओळख, बौद्ध असल्याने, आंबेडकरी उपासकांनी प्रामुख्याने काय टाळावे ?

बौद्धांच्या घरात तथागत बुद्ध , बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर , क्रांतीवीर ज्योतिबा फुले आणि बौद्ध/आंबेडकरी विद्वानांशिवाय इतर कोणत्याही देवी-देवतांचे चित्र/पुतळे असू नयेत .

2. कोणत्याही परिस्थितीत गैरवर्तन/अपशब्द वापरले जाऊ नये.

, गांजा , भांग , अफू , नशा , तंबाखू , बिडी सिगारेट , मादक पदार्थ इत्यादींचे सेवन कोणत्याही परिस्थितीत प्रतिबंधित आहे .

4. कोणत्याही सजीवाला विनाकारण मारता कामा नये, तसेच यासाठी कोणाला प्रवृत्त केले जाऊ नये. सर्वांशी मैत्रीपूर्ण संबंध ठेवा.

5. दारू , मादक द्रव्ये , पदार्थ , शस्त्रे , विष इत्यादींचा व्यापार निषिद्ध आहे.

6. गळ्यात काळे, लाल धागा, गंडा, तावीज बांधणे , कंबरेला , हाताला आणि बौद्धेतर चिन्हांच्या अंगठ्या आणि तथाकथित विशेष दगड वगैरे घालणे हे अस्पृश्यतेचे व अंधश्रद्धेचे प्रतीक आहे , त्यामुळे असे करू नये .

नदी , तलाव किंवा समुद्र पवित्र मानून त्यात पैसे टाकणे , आंघोळ करणे , हात जोडणे हे चुकीचेच नाही तर राष्ट्रीय चलनाचाही गैरवापर आहे.

8. भूत , भूत , ताईत, तावीज , चेटूक , जादूटोणा , पीर-फकीर , सूर्यग्रहण , चंद्रग्रहण , अंधार -प्रकाश इत्यादींवर विश्वास ठेवणे , ग्रहशांतीसाठी त्याग करणे , हवन करणे , दिवा लावल्यावर नतमस्तक होणे . संध्याकाळ , शिंका-जांभई पण देवाचे नाव घेणे हे अंधश्रद्धेचे प्रतिक आहे, हे करू नका.

कोणत्याही धार्मिक-सामाजिक कार्यात नारळ , सिंदूर किंवा अष्टगंध वापरू नका . उपासकांनी हळदी -कुंकू सारखे कार्यक्रम करू नयेत .

10. लग्नाच्या प्रसंगी केवळ वधूने वराच्या पायांना स्पर्श करणे आणि वधू-वरांचे पाय वडीलधाऱ्यांकडून धुवून घेणे हे धम्माला अनुरूप नाही. ते बंद केले पाहिजे.

11. स्त्री महसूलात असताना किंवा मूल झाल्यावर अस्पृश्यता स्वीकारू नका. या सर्व नैसर्गिक क्रिया आहेत.

12. बौद्ध भिक्षूशी लग्न करू नका, अन्यथा पांडा , पुजारी आणि भिक्षू यांच्यात फरक राहणार नाही . बौद्ध भिक्खू शुभेच्छा देऊ शकतात , त्यांना आमंत्रित केले पाहिजे आणि योग्य देणगी दिली पाहिजे. (त्यांच्या वाहतुकीची व्यवस्था करणे आवश्यक आहे.)

, 14 ऑक्टोबर आणि बुद्ध जयंती या दिवशी विवाह आणि इतर कौटुंबिक कार्यक्रमांचे आयोजन करू नका . हे आपले धार्मिक सण आहेत, त्यांचे स्वतःचे महत्त्व आहे. आपल्या वैयक्तिक कार्यक्रमांसाठी आपण या धार्मिक सणांची प्रतिष्ठा/महत्त्व कमी करू नये. सात दिवसांनी किंवा सात दिवस आधी शेड्यूल करा.

14. लग्ने दिवसाच करावीत जेणेकरून फालतू खर्च होणार नाही. लग्नात गाणे गाणे , मांसाहार करणे , दारू पिणे निषिद्ध आहे. हुंडा घेणे किंवा देणे हा सामाजिक गुन्हा आहे. लग्नाच्या वेळी त्रिशरण-पंचशील फक्त वधू/वरांनी घ्यावे, सामान्य लोकांनी नाही. अक्षता (टिक) बनवण्यासाठी/फेकण्यासाठी तांदूळ वापरू नका. फुलेही टाकू नयेत , तर ती वधूच्या हातात देऊन त्यांचे अभिनंदन केले पाहिजे.

15. विवाह मंडप जेथे पूजास्थळ तथागत बुद्ध आणि बाबासाहेबांच्या मूर्ती किंवा फोटोंनी सजवलेले असेल तेथे गाणे आणि नृत्य करू नका. लग्नात अनावश्यक आणि हास्यास्पद ' सुवाशीन ' आणि ' आरती'ची परंपरा बंद झाली पाहिजे .

पूजेच्या वेळी उपासक/पूजकांच्या डोक्यावर टोपी , पगडी , मुकुट किंवा साडीचा पल्लू असू नये. आदरणीय व्यक्तीला आदर दाखवण्याची ही प्राचीन परंपरा आहे. ज्येष्ठ भिक्खूंना किंवा बुद्धांना आदर दाखवण्यासाठी बौद्ध भिक्खू देखील त्यांचा उजवा खांदा उघडतात. म्हणजेच शेवरॉन काढून टाका.

17. विधुर/विधवा/आंतरजातीय विवाहांना प्रोत्साहन द्या. कोसरे , बावणे , लाडवण , बर्के , महार , चामर , वाल्मिकी , कुशवाह , कोरी , लोधी , पारधी , पवार , मरार , ब्राह्मण , ब्राह्मण हे कोणत्याही जाती-समुदायातून बौद्ध होऊ शकतात. परिचय द्यावा. हिंदू-बौद्ध-बौद्ध उपासकांना त्यांच्या जुन्या जातीतील मुलींना वागणूक देण्यासारख्या ब्राह्मणी कल्पना सोडून द्याव्या लागतील आणि जातीविरहित बौद्ध समाजाचे सदस्य म्हणून ओळख द्यावी लागेल.

18. मृत्यूच्या विधीत मृत व्यक्तीच्या डोक्यावर नाणे ठेवणे , गंगाजल , दूध , सुंतापाणी , सोन्याचे पाणी , तुळशीचे पाणी , पान बीडा इत्यादी मोक्षाचा विचार करून मृताच्या तोंडात टाकणे ही अंधश्रद्धा आहे. हे करू नका.

बिअरच्या चारही कोपऱ्यात भात , गुराखी , पैसा इत्यादी ठेवणे , हळद , गुलाल] नीळ इत्यादी प्रेताला लावणे , लाही , पैसा फेकणे , लाउड स्पीकर वाजवणे , वाद्ये वाजवणे , स्मशानभूमीत अंत्यसंस्काराच्या वेळी बिअर जवळ, तांदूळ-डाळ इत्यादी ठेवणे बंद करावे.

20. तिसर्‍या दिवशी मुंडन संस्कार , दहा क्रिया , तेरावा इत्यादि मृत विधी, मृत मेजवानी सक्तीने बंद करावी. बौद्धांनी मृत समारंभाला जावे, परंतु तेराव्या दिवशी अन्न खाण्यास जाऊ नये. (कारण ती ब्राह्मणी परंपरा आहे.)

21. देणगी देताना देणगीची रक्कम 11 , 21 , 51 , 101 , 201 , 501 इत्यादी निश्चित क्रमांकांमध्ये देऊ नका. हे चांगले-वाईट आणि अंधश्रद्धेचे प्रतीक आहे , बौद्धांमध्ये त्याला स्थान नाही.

रक्षाबंधन , दिवाळी , होळी, हे चारही सण जातीव्यवस्थेचे आहेत. हे त्यांच्या सांस्कृतिक अस्मितेचे आधारस्तंभ आहेत. यासोबतच रामनवमी , आखारी , जीवती , कृष्ण जन्माष्टमी , तीजा , हरछठ , पोळा , मारबाड , गणेश चतुर्थी , गुढी पाडवा , नवदुर्गा , जवरा बोना , तीळ संक्रांती , कलश भरणा , महाशिवरात्री , नागपंचन इत्यादी सण . जातिव्यवस्था जिवंत ठेवण्याच्या उद्देशाने हिंदू सणांची निर्मिती केली आहे बौद्धांचा त्यांच्याशी काही संबंध नाही. बौद्धांनी असा कोणताही सण मानू नये.

आदर्श बौद्ध उपासकाची कर्तव्ये काय आहेत ?

आदर्श बौद्ध उपासक ते आहेत जे दररोज त्रिरत्नाची पूजा करतात , बावीस व्रतांचे पालन करतात , पंचशील , आर्य अष्टांगिक मार्ग , दहा पारमितांचे पालन करतात , बौद्ध धम्म आणि आंबेडकरी मिशनच्या कार्यात सक्रिय सहकार्य करतात, ऊर्जा दान करतात , बौद्ध विधी आणि सण पाळतात. दर रविवारी आणि बौद्ध सणांना बुद्ध विहारला भेट द्या. बौद्धेतर देव-देवता आणि त्यांचे विधी , सण , आत्मा-दिव्य , देव , अतिप्रकृती , चमत्कार , अंधश्रद्धा इत्यादींवर अजिबात विश्वास ठेवू नका. आंबेडकरी मिशन पुढे नेण्यासाठी सक्रिय सहकार्य करा.

भिक्खूंना अन्नदान करण्याचे महत्त्व काय आहे ?

भिक्खूंना दिलेले अन्न दान धम्मात खूप महत्वाचे आहे. भिक्खूला कुटुंब नाही. उपासक हे भिक्खूंचे सामाजिक पालक आहेत. उपासकांनी भिक्खूंना भोजन दिल्यास धम्माचे आयुष्य एक दिवसाने वाढते. दुपारी १२.०० पूर्वी भिक्खूंना अन्नदान करावे . भिक्खू एकपत्नी आहेत, ते दिवसातून एकच जेवण खातात.

भिक्खूचा संपूर्ण परिचय करून द्यावा का ?

धम्मामध्ये जाणीवपूर्वक उपासकाला खूप महत्त्व आहे. एखाद्या अपरिचित भिक्खूला भेटल्यावर त्याच्याकडून सामान्य परिचय करून घ्यावा. जसे की त्याच्या संघाचे नाव , पत्ता , त्याचे पूर्वीचे नाव , पत्ता , शिक्षण , व्यवसाय , मठ जीवनाचा पूर्वीचा कौटुंबिक हेतू, त्याच्या मठाधिपतीचे नाव , मठातील जीवनाचे अनुभव , त्याच्या आगमनाचा उद्देश , पुढे जाण्याची वेळ, तपशील. प्रवास इत्यादींची सविस्तर माहिती घेतल्यानंतर संपूर्ण परिचय करून घ्यावा. कारण इतिहास दाखवतो की भूतकाळात तथागत बुद्ध आणि भिक्खू संघाच्या धम्माची बदनामी करण्याच्या उद्देशाने अनेक धम्मविरोधी लोकांनी बौद्ध भिक्खू म्हणून संघ/समाजात घुसखोरी केली आणि अनेक अनैतिक कृत्ये केली, ज्यामुळे बुद्धाचा धम्म आणि संघाची बदनामी करण्यात आली.ते भारतातून गायब होण्याचे महत्त्वाचे कारण ठरले आहे. आजही बुद्धविरोधी लोक अशाच प्रयत्नांत गुंतलेले आहेत, त्याचे पुरावे आपल्याकडे उपलब्ध आहेत. यासाठी अपरिचित/भेटणाऱ्या भिक्खूची संपूर्ण ओळख एखाद्या अपरिचित भिक्खूकडून सौजन्याने आणि सावधगिरीने करून घ्यावी.

तसेच आदरणीय भिक्खू संघास नम्र विनंती आहे की, कोणी भक्ताने आपला परिचय विचारल्यास अवश्य सांगावा. अनेकवेळा असे दिसून येते की भिक्खूंकडून आधीचे नाव , पत्ता , परिचय वगैरे विचारल्यावर ते एकतर रागावतात किंवा म्हणतात, ' आता नवा जन्म घेतला आहे , जुना सोडा की नंतर सांगू ' वगैरे. पुढे ढकलणे. बौद्ध समाजाला हेही माहीत आहे की, भिक्खू झाल्यावर प्रत्येक व्यक्तीचा पुनर्जन्म होतो. परंतु उपासक अज्ञानी भिक्खूंना त्यांच्या सुरक्षिततेच्या भावनेने त्यांचे पूर्वीचे नाव , गाव , परिचय इत्यादींबद्दल विचारतात . तेव्हा खऱ्या भिक्खूंनी त्यांना सांगावे. भिक्खू संघामध्ये कोणत्याही प्रकारची हानी किंवा नैतिकतेचा भंग होण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही , उलट खऱ्या भिक्खूंचा सहवास मिळाल्यावर उपासकांना स्वतःसाठी आणि समाजासाठी सुरक्षित वाटते आणि ही परस्पर कल्याणकारी मैत्री त्यांच्या धम्मचरणी उपयोगी पडते.

खऱ्या भिक्षूची ओळख काय असते ?

भिक्खू सरदव काषय वस्त्र (चिवर) घालतात. त्याचे डोके मुंडण राहते. त्याच्याकडे अंतरवासक , उत्तरासंग , संगती , कमरेचा पट्टा , भिक्षेची वाटी , वस्तरा किंवा ब्लेड , सुई धागा आणि पाणी गाळण्यासाठी कापड, या आठ आवश्यक गोष्टींशिवाय धम्म आणि विनयशीलतेचा अनमोल खजिना आहे. भिक्षेची वाटी नेहमी त्याच्याजवळ असावी. भिक्खू गंभीर असतात आणि बहुतेक शांत असतात. महिलांच्या उपस्थितीत भिक्षू प्रतिमोक्षाचे व्रत पाळतात. ' ओळखितां चखू ' विशेष संयमित आहेत. खरे भिक्खू त्यांच्या आठ आवश्यक गोष्टींव्यतिरिक्त अन्नदान स्वीकारतात. थेरवडा बौद्ध भिक्खू 227 आणि भिक्खुनी 311 हे मूलत: नियमांचे पालन करणारे आहेत.

साहित्य :-

तथागत आणि बाबासाहेबांच्या दोन मोठ्या मूर्ती/छायाचित्रे , नवीन कसई/पांढरे कापड (किमान तीन मीटर , भंते/कार्यकर्त्याला संस्कारानंतर दान करता येईल.) मेणबत्ती , अगरबत्ती , नवीन मातीचे लाल भांडे (लहान भांडे) एक प्लेट (ला फुलदाणीवर ठेवावे), पीपळ किंवा जामुनची पाच पाने (बौद्ध देशांत बोधिवृक्षाची पाने तोडली जात नाहीत), तीन बिंदूंचा पांढरा धागा, मेणबत्त्यांसाठी स्टँड किंवा प्लेट, अगरबत्ती स्टँड, फुले / पाने मोठ्या प्रमाणात . बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ग्रंथ एकत्र ठेवला पाहिजे.

प्रार्थना स्थळ :-

पूजेचे ठिकाण साधारणपणे उंच केले पाहिजे. टेबलावर नवीन तपकिरी/पांढरे कापड पसरवा आणि वर तथागताची मूर्ती/चित्र ठेवा. त्याखाली बाबासाहेबांची मूर्ती/छायाचित्र किंवा डावीकडे बाबासाहेब आणि उजवीकडे तथागतांची मूर्ती/छायाचित्र ठेवा. ही गोष्ट नेहमी ध्यानात ठेवा की बाबासाहेब आणि तथागत यांच्या मुर्ती/फोटोपेक्षा वरचे आसन कुणालाही नसेल. टेबलाच्या मधोमध नवीन मातीचे लाल भांडे तथागतांच्या मूर्ती / छायाचित्रासमोर ठेवावे , कलशाखाली तांदूळ ठेवू नये , कलशाच्या आधारासाठी इतर कोणतीही वस्तू वापरता येईल. कलशात शुद्ध पाणी आणि पीपळ/जामुनची पाने तीन धाग्याने बांधून ठेवा , पानांवर एक प्लेट ठेवा आणि प्लेटवर मध्यम आकाराची मेणबत्ती लावा. आपण इच्छित असल्यास, आपण हातामध्ये एक मेणबत्ती देखील ठेवू शकता. तुमच्या सोयीनुसार अगरबत्ती स्टँड सजवा. भाचीच्या खुर्चीवर उशी ठेवा किंवा भाची स्वतःचे कपडे ठेवून बसते जेणेकरून साधूचे आसन उंचावेल.

पूजा वंदना-पूजेचे संस्कार

तथागत बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर, त्यांच्या शरीरातील विविध धातू- अवशेषांवर चैत्य, स्तूप बांधून बुद्धाच्या रूपात (प्रतीक) त्यांची पूजा केली गेली आहे . परंतु ख्रिस्ताच्या पहिल्या शतकात बौद्ध राजा कनिष्कच्या काळापासून महायान पंथांनी प्रतिकात्मक बुद्ध मूर्ती बनवून मूर्तीपूजा सुरू केली आणि त्या उपासना पद्धतीनुसार वंदना सुत्तांची रचना केली गेली. तीच परंपरा सध्या सुरू झाली आहे. धम्माचे चांगले संस्कार मनात रुजवण्यासाठी, या उपासनेच्या विधीचे वेगळे महत्त्व आहे , म्हणून तथागत आणि बाबासाहेबांबद्दल आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी - त्यांचा गौरव करण्यासाठी, त्यांच्या प्रतिकात्मक मूर्तीची नम्रपणे पूजा करूया - चला.

परंतु ही उपासना आणि उपासना इतर धर्मात त्यांच्या देव , देवता आणि देवतांना संतुष्ट करण्यासाठी केलेल्या प्रार्थना , विनवणी किंवा उपासनेसारखी अजिबात नाही. दोन्ही गुडघ्यांना , दोन्ही हातांना आणि कपाळाला जमिनीला स्पर्श करून केलेली पूजा-वंदना म्हणजे तथागत आणि बोधिसत्व बाबासाहेबांबद्दल शरीराने व्यक्त केलेला आदर होय. सुत्तपाठ आणि गुणगौरवाने केलेली पूजा-अर्चा, हाच आदर भाषणातून व्यक्त होतो. आणि समाधी-चिंतनाने केलेली उपासना म्हणजे मनापासून केलेला आदर होय.

पूजेत अर्पण केलेली फुले ही " अस्थायीतेचे " प्रतीक आहेत , दिवे/मेणबत्त्या " विवेक " चे प्रतीक आहेत आणि अगरबत्ती आणि इतर सुगंधी द्रवपदार्थ हे तथागत बाबासाहेबांच्या गुणांच्या " किर्तीचे " प्रतीक आहेत. मातीचे भांडे (कलश) हे ' अस्थिरतेचे ' प्रतीक आहे आणि घागरीचे पाणी ' विकारगृही शांती ' आहे, ते ' शुद्ध शुद्ध जीवनाचे ' प्रतीक आहे , तर ' तीन टोकदार धागा ' हे त्याचे प्रतीक आहे. तीन रत्ने, बुद्ध , धम्म आणि संघ, जी हातात धरली पाहिजेत. आपण आयुष्यभर तीन रत्नांप्रती एकनिष्ठ आणि निष्ठावान राहण्याची शपथ घेतो.

1. गभमंगल संस्कार:-

हा बौद्धांचा पहिला महत्त्वाचा सण आहे. गरोदरपणाच्या तिसऱ्या महिन्यापासून ते सातव्या महिन्यापर्यंत, कधीही कोणत्याही बौद्ध भिक्षू/नन/श्रमणेर/श्रमणेरी (अनिवार्य नाही) यांच्या उपस्थितीत कोणत्याही बौद्ध भिक्षु/नन/श्रमणेरी यांच्या उपस्थितीत उपासक किंवा सासरच्या घरात, हे कोणत्याही मान्यताप्राप्त कर्मकांडाच्या किंवा पुण्यवान उपासक/पूजकाच्या हाताने केले जाते. जाऊ शकते. आम्ही पाहतो. साधारणत: या प्रसंगी नवविवाहित स्त्री गरोदर राहिल्यावर गरोदरपणाच्या सातव्या महिन्यात तिला बोलवण/बोरवणच्या नावाने हळद-कुंकम लावणे, हिरवी साडी-हिरव्या बांगड्या नेसणे, गोटे भरणे, असे बौद्धेतर संस्कार केले जातात . इत्यादी केले जातात. , ते बंद केले पाहिजेत. यानिमित्ताने घरातील वातावरण धार्मिक व शांततापूर्ण ठेवावे. यासोबतच या पुस्तिकेत नमूद केल्याप्रमाणे एखाद्या सद्गुरु उपासकाद्वारे घरी परित्राण पाठ केल्यानंतर गर्भवती महिलेला योग्य दान करता येते. त्याने विपश्यना ध्यानाचा सराव केला पाहिजे. न जन्मलेल्या मुलावर या गोष्टींचा अनुकूल परिणाम होतो.

विधी पद्धत:-

पूजेचे ठिकाण सुशोभित करणे , गरोदर स्त्री व तिच्या पतीने अगरबत्ती व मेणबत्त्या प्रज्वलित करणे, तथागत व बाबासाहेबांच्या प्रतिमेस पुष्प अर्पण करणे, पंचांग प्रणाम, त्रिशरण , पंचशील , त्रिरत्न वंदना , अंगुलीमाला सुत्ताचे पठण , महामानाचे पठण . समारोप गाथा , पती- पत्नीला योग्य देणगी देण्यास आणि संन्यासी/नन/श्रमनेर/श्रमनेरी/एक मान्यताप्राप्त विधी किंवा सद्गुणी उपासक/उपासक यांचे संक्षिप्त धम्म प्रवचन.

विशिष्ट:-

लग्नानंतरच्या पहिल्या आषाढी पौर्णिमेच्या दिवशी नववधूला तिच्या नवऱ्याच्या घरी ठेवलं जात नाही असं बहुतेक वेळा पाहायला मिळतं. एक तर तिचे आईवडील तिला घ्यायला येतात किंवा तिला तिच्या पतीच्या इतर नातेवाईकांच्या घरी एक दिवसासाठी पाठवले जाते. हे थांबले पाहिजे. कारण आषाढी पौर्णिमेच्या दिवशी सिद्धार्थ गौतम (सुमेधा बोधिसत्व) यांनी महामायेच्या गर्भात प्रवेश केला आणि म्हणूनच बौद्धांसाठी या पौर्णिमेला खूप महत्त्व आहे. पण या आषाढी पौर्णिमेला नववधूला नवऱ्याच्या घरी राहू न देण्याची वाईट प्रथा ब्राह्मणवाद्यांनी जाणीवपूर्वक सुरू केली. ब्राह्मणवादाच्या विरोधात पुन्हा सिद्धार्थ गौतम बुद्धासारखा कोणीतरी जन्माला येईल अशी भीती त्यांना होती. ब्राह्मणांनी निर्माण केलेल्या या परंपरेचे आपण अजूनही बळी आहोत , ती थांबली पाहिजे. आषाढी पौर्णिमेच्या दिवशी नववधूला तिच्या पतीच्या घरी राहू द्यावे , हे खूप शुभ आहे.

2. नामकरण सोहळा:-

हा संस्कार मुलाच्या जन्मापासून एक वर्षापर्यंत केव्हाही केला जाऊ शकतो, कोणत्याही संन्यासी/नन/श्रमनेर/श्रमनेरच्या उपस्थितीत एखाद्या मान्यताप्राप्त विधी किंवा पुण्यवान उपासक/उपासक यांच्या हस्ते. या दिवशी मुला/मुलींनी सुंदर/स्वच्छ कपडे परिधान करावेत, या पुस्तिकेत नमूद केल्याप्रमाणे परित्राण पथ किंवा कौटुंबिक धम्म संवादाचे आयोजन करावे आणि योग्य दान द्यावे. मुलाच्या नावाला ' बुद्धिस्ट ' जोडून नाव घोषित करावे . (जसे की हर्षवर्धन बौद्ध , सम्यक बौद्ध इ.) शाळेत भरतीच्या वेळी ते असेच लिहिले गेले पाहिजे , अशा प्रकारे बौद्ध आडनाव असल्याने ते बौद्धांची वेगळी ओळख निर्माण करण्यासही उपयुक्त ठरू शकते.

विधी पद्धत:-

पूजास्थान सजवणे , तथागत व बाबासाहेबांच्या प्रतिमेला पालकांकडून उदबत्ती व मेणबत्त्या लावून पुष्प अर्पण करणे, पंचांग प्रणाम , त्रिशरण , पंचशील वंदना , बुद्धपूजा , महामंगल सुत्ताचे पाली-हिंदी पठण , नामकरण भिक्षु/भिक्षुणी श्रमणेरी/मान्य संचलन किंवा सद्गुणी उपासक/उपासक , समारोपाची कथा आणि पालकांकडून योग्य देणगी यांचा संक्षिप्त धम्म.

विशिष्ट:-

आमच्या जाती-सूचक नाव आणि आडनाव/आडनाव यांमुळे आम्ही बौद्ध म्हणून ओळखले जाऊ शकत नाही, असा उल्लेख पूर्वी केला गेला आहे. त्यामुळे नवीन पिढीतील मुलांची नावे ठेवताना बौद्ध संस्कृतीनुसार त्यांची नावे ठेवण्याची काळजी घेतली पाहिजे. सध्या आपण आपल्या मुलांना चांगली नावे द्यायला सुरुवात केली आहे, परंतु शूद्र ओळखण्यासाठी वापरलेली जात-सूचक आडनावे अजूनही कायम आहेत. बाबासाहेबांनी जातिव्यवस्थेची जननी असलेल्या मनुस्मृतीची होळी केली आणि चवरे/चरे-चोरे , ढावरे - ढोरे , नाकतोडे , कानफडे , डोईफोडे , वसे , फ्यूज , रगडे झगडे , झोडपे , झोपे, मडके , भडके , रामटेजे , मीळके , मडके या गावांत जाळले. , शेंडे , खोब्रागडे , ढोके , जाटव , चहांदे , अहिरवार , यादव , कच्छी , कुशवाह , इत्यादि जाती-सूचक आडनावे लिहून मनुवादी जातिव्यवस्था जिवंत ठेवत आहेत.

म्हणूनच , जर आपल्याला खऱ्या अर्थाने बौद्ध धर्माचे पालन करायचे असेल , तर सर्वप्रथम आपल्याला आपले विधी , बौद्ध धर्मानुसार आपले नाव आणि आडनाव आणि सर्व सरकारी नोंदी (जसे की शाळा , नोकरी , जनगणना इत्यादी) बदलणे आवश्यक आहे. बौद्ध असे लिहिले पाहिजे, गरज आहे , तरच आपली नवी संस्कृती घडू शकेल.

, भारताला बौद्ध बनवायचे आहे हा बाबासाहेबांचा योग्य संकल्प पूर्ण करणे ही प्रत्येक व्यक्तीची जबाबदारी आहे. आता बौद्धांनाही सर्व सुविधा मिळत आहेत , त्यामुळे निर्भयपणे बौद्ध व्हा , बौद्ध लिहा किंवा बौद्ध घ्या. नाव बदलण्याच्या पद्धतीसाठी कृपया धम्म दीक्षा संस्कार पहा.

3. विद्यारंभ संस्कार:-

मुलाला किंवा मुलीला शाळेत पाठवण्यापूर्वी पहिल्याच दिवशी, हा संस्कार एखाद्या विद्वान बौद्ध भिक्षु/नन/श्रामणेर/श्रमणेरी यांच्या उपस्थितीत जवळच्या बुद्ध विहारात किंवा त्याच्या/तिच्या घरी मान्यताप्राप्त संस्काराने केला पाहिजे. मार्ग किंवा सद्गुणी उपासक / उपासक.

विधी पद्धत:-

पूजास्थळ सजवणे , आई-वडिलांकडून अगरबत्ती , मेणबत्त्या लावून , तथागत बुद्ध आणि बाबासाहेबांच्या प्रतिमेवर पुष्प अर्पण करणे, पंचांग प्रणाम करणे, त्रिशरण , पंचशील , त्रिरत्न वंदना , संकल्प पाटी किंवा प्रत हातात धरून पाठ करणे. हात . ' नमो बुद्धाय ' किंवा ' जय भीम ' लिहिणे , महामंगल सत्ताचे पाली-हिंदी पठण , ' बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ' ग्रंथाचे पठण , धम्म प्रवचन , मुलाच्या हस्ते योग्य दान देणे , समारोप श्लोक व समारोप.

4. विवाह सोहळा:-

विवाह ही एक सामाजिक गरज आहे कारण समाजात आपले घरगुती जीवन शिस्तबद्ध रीतीने चालवायचे असेल तर पूजक आणि उपासक यांच्यातील नाते या विवाह सोहळ्याद्वारे निश्चित केले जाते. त्यामुळे बौद्ध अनुयायांनी आपल्या मुला-मुलींच्या विवाहासाठी संबंध प्रस्थापित करताना शक्यतोवर दोन्ही पक्षांच्या सोयी लक्षात घेऊन हा संस्कार करावा. यामध्ये आंतरजातीय-आंतर-प्रांतीय , समूह-आदर्श , विधवा-विधुर विवाहांना प्रोत्साहन दिले पाहिजे आणि आपल्या जुन्या डाकियानुसी धर्मातील सर्व जुने संस्कार व चालीरीतींवर पूर्णपणे बहिष्कार टाकला पाहिजे. लग्नाआधी नातेसंबंध जुळवताना दोन्ही पक्षांनी हे नाते लक्षात ठेवले पाहिजे की, ज्या कुटुंबाशी नाते आहे. ते कुटुंब आणि संबंधित वधू किंवा वर हे काही मान्यताप्राप्त संघटनेचे सदस्य असले पाहिजेत.

विवाहापूर्वी स्वच्छता केली जाते, त्याचप्रमाणे विवाहापूर्वी परित्राण पाठ , धम्म देशा किंवा कौटुंबिक धम्म संघषी आयोजित करणे आवश्यक आहे. बौद्धांचे विवाह विधी शक्यतो साध्या पद्धतीने मंदिराच्या परिसरात किंवा सार्वजनिक ठिकाणी कमीत कमी खर्चात केले जावेत. शुभ मुहूर्त पाहणे , राशीचक्र जुळणे , वरवरचा दिखावा , फालतू खर्च , फटाके , बाजा , नचगाणा (डीजे) , नशा आणि मांस , मटण , दारू यांसारख्या अंधश्रद्धाळू प्रथा लग्नाच्या आधी किंवा नंतर पाहुण्यांसाठी आयोजित करू नयेत . तसेच सामाजिक स्तरावर सून/जावई आणण्याच्या निमित्ताने मांस , मटण , दारूचे आयोजन करू नये . हे कृत्य बौद्ध संस्कृतीच्या विरोधात आहे. कोणत्याही शुभ कार्यात नारळ वापरण्यास मनाई असेल , कारण नारळ हे त्यागाचे प्रतीक आहे. प्राचीन काळी मानवी बलिदान दिले जात होते , नंतर पशुबळी दिले जात होते, जे आजही काही ठिकाणी सुरू आहेत. सध्या नारळाचा वापर हा देखील त्यागाचा एक बदललेला प्रकार आहे , त्यामुळे शुभ कार्यात नारळाचा वापर करू नये. नारळाचे सेवन अन्नात भरपूर प्रमाणात करता येते. लग्नाच्या वेळी वधूच्या पालकांनी वधूला भेटवस्तू देण्याबरोबरच वधू-वरांना ' धम्म ग्रंथ ' आणि ' तथागत बुद्ध ' आणि ' बाबासाहेब ' यांचे मोठे पुतळे/छायाचित्रे सादर करावीत, ज्याचा वापर प्रसंगी केला जाईल. लग्न आणि नंतर. यामध्ये, वधू आणि वर त्यांना त्यांच्या घरात देखील लावू शकतील.

बौद्ध भिक्खूसोबत लग्न करू नये, अन्यथा पांडा , पाद्री , पुजारी आणि भिक्खू यांच्यात फरक राहणार नाही . बौद्ध भिक्खू नम्रता आणि आशीर्वाद देऊ शकतात. स्वतः ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या बौद्ध भिक्षूसोबत विवाह सोहळा आयोजित करणे कितपत योग्य आहे ? खरे तर बाबासाहेबांनी ' बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ' ( पृष्ठ 204) वर म्हटले आहे की, भिक्खूंनी कोणतेही कर्मकांड करू नये. काही भिक्खू बाबासाहेबांचा उल्लेख करतात आणि म्हणतात की ' बाबासाहेबांनीच भिक्षूंशी लग्न केले होते ' - असे ते म्हणतात. बाबासाहेबांचे पत्रही दाखवतात. पण ते पत्र बाबासाहेबांनी १९५६ च्या खूप आधी एका उपासकाला लिहिले होते. बाबासाहेब तेव्हा हिंदू होते. माणसाचे विचार काळानुसार बदलतात. बाबासाहेबांच्या ' बुद्ध आणि धम्म ' मध्ये ठेवलेल्या विचारांचे आपण पालन केले पाहिजे.

विवाह सोहळ्याचे कार्य संस्कार उपासकाने केले पाहिजे. जर भिक्खू उपलब्ध असतील तर फक्त वधू-वरांना विनंती करून त्रिशरण , पंचशील स्वीकारायला लावावे .

वधू-वरांच्या पालकांनी संस्कारांची निवड करणे फार महत्वाचे असले पाहिजे. लग्नाची तारीख निश्चित करणे , पत्रिका छापणे , वधू-वरांचे कपडे खरेदी करणे आणि आवश्यक शुभ कार्यात सूचना घेणे या विधींना सहकार्य करणे चांगले. लग्नाच्या प्रसंगी त्या प्रसंगी विवाह प्रमाणपत्र घेणे बंधनकारक आहे जेणेकरून बौद्ध असल्याचा पुरावा राहील. उताऱ्याने हे प्रमाणपत्र संबंधित बौद्ध संस्थेकडून घ्यावे. विवाहप्रसंगी त्या दाखल्यांवर समारंभकर्त्यांची स्वाक्षरी तसेच संस्थेच्या अध्यक्षांची स्वाक्षरी असणे बंधनकारक आहे. असे प्रमाणपत्र वधू-वरांना संस्कारांनी दिले पाहिजे. या प्रमाणपत्राच्या आणि विवाह पत्रिकेच्या आधारे, प्रत्येक राज्याच्या जिल्ह्यात असलेल्या विवाह नोंदणी कार्यालयात , नवविवाहितांनी लग्नाच्या तारखेपासून एक महिन्याच्या आत त्यांच्या पालकांकडे लग्नाची नोंदणी करणे आवश्यक आहे.

विवाहादरम्यान अध्यक्षाची नियुक्ती करायची असेल, तर तो बौद्ध असणे आवश्यक आहे. खरे तर कार्यक्रम सुरळीत पार पडावा या उद्देशाने अध्यक्षांची नियुक्ती करण्यात आली होती, परंतु ग्रामीण भागात अनेकवेळा अशा व्यक्तीला अध्यक्ष केले जाते, जो एकतर मोठ्या पदावरील व्यक्ती किंवा गावातील व्यक्ती किंवा पटेल , सरपंच , मंत्री असोत किंवा नेते असोत, व्यवस्थापक असोत , डॉक्टर असोत, वकील असोत , त्यांच्यापैकी बहुतेकांमध्ये असे लोक असतील जे बौद्ध धर्माला मानत नाहीत किंवा जाणत नाहीत आणि अशा व्यक्तीला आपल्या कार्यक्रमाचे अध्यक्ष करणे बाबासाहेबांसाठी योग्य नाही. त्यामुळे चुकीची परंपरा संपवायची असेल तर सर्वप्रथम राष्ट्रपतींची नियुक्ती रद्द करावी. परंतु आवश्यक असल्यास, तो बौद्ध असला पाहिजे , त्याची काळजी घ्या. (अध्यक्षपदाची प्रथा ग्रामीण मध्य प्रदेशात पाहायला मिळते.)

लग्नाच्या दिवशी लग्नाआधी एंगेजमेंटचा कार्यक्रम पाहतात पण लग्नाच्या दिवशी एंगेजमेंटचे औचित्य नसते. म्हणूनच लग्नाच्या दिवशी हा फालतू आणि अन्यायकारक लग्नाचा कार्यक्रम बंद झाला पाहिजे.

लग्नाची वेळही ठरलेली असावी. शक्यतो विवाह सकाळी 11.00 वाजण्याच्या आधी करावा. सकाळी 11.00 वाजता विवाह झाल्यानंतर वेळेवर उपासकांना आणि भंतेजींना अन्नदान करता येईल. लग्न पत्रिकेत नमूद केलेल्या ठराविक वेळेत झाले पाहिजे. रात्रीची लग्ने बंद करावीत. जेणेकरून वधू पक्ष आणि वधू पक्ष आणि आमंत्रित पाहुण्यांना गैरसोयीचा सामना करावा लागू नये. लग्नासाठी वधू-वरांचे कपडे पांढरे असावेत. त्यांना बौद्ध धर्मात खूप महत्त्व आहे. रंगीत चुनरी शोसाठी देखील वापरू नये , रंगीत बॉर्डर असलेली साडी असू नये. सोयीनुसार, वराचे कपडे वधूच्या पालकाने आणि वधूचे कपडे वराच्या पालकाने विकत घेतले पाहिजेत. शुभ मुहूर्तावर (पूजा-पूजा) वराने डोक्यावर टोपी , मुकुट , पगडी , पाया वगैरे घालू नये . बौद्ध विवाह नेहमी साधे असावेत.

विवाह पत्रिका , वेळ , ठिकाण , नाव , तारीख आणि धम्मचक्र किंवा तथागत यांच्या हाताचे चित्र (ज्याला ब्रेसलेट नाही) सांस्कृतिक ओळख म्हणून छापता येईल. मासिकात गोधूलिबेल , शुभ विवाह , जलग्रहण , शुभ मुहूर्त , कलशाचे चित्र, दोहे , भगवान बुद्धांच्या कृपेने कविता इत्यादी छापू नका. धम्माची कथा छापू शकतो. (पत्रिकेवर तथागत बुद्ध आणि बाबासाहेबांचे चित्र सुद्धा असू नये कारण ती मासिके नंतर फाडून फेकली जातात , त्यामुळे नकळत बाबासाहेबांचा आणि तथागतांचा पायाखाली आल्यावर अपमान केला जातो.) नावाच्या पुढे दिवंगत वडील, दिवंगत किंवा बुद्धवासी लिहिणे चुकीचे आहे त्याऐवजी दिवागंत , स्मृतिशेष , कलागत , कालातीत असे लिहावे . श्री-श्रीमतीच्या जागी उपासक-उपासिका/आवुस-आयुष्मान/आयुषमती/धम्मनुगामी-धम्मनुगामिनी/आदरणीय-सन्माननीय/आदरणीय-आदरणीय हे शब्द वापरावेत.

, 14 ऑक्टोबर आणि बुद्ध जयंती या दिवशी होऊ नयेत , जेथे सणासुदीच्या दिवशी विवाह होतात, तेथे लग्नाला जाऊ नये. आपण आपले सण साजरे करू शकत नाही , विनयशीलता पाळू शकत नाही , मनाची शुद्धता-एकाग्रता विकसित करू शकत नाही आणि आपण दानधर्म करू शकत नाही , शुभ मैत्री करू शकत नाही, यासाठी बुद्धविरोधी लोक बुद्ध पौर्णिमेसारख्या सणांवर जाणीवपूर्वक विवाह ठेवतात . दिवसापासून वंचित. म्हणूनच सणांच्या सात दिवस आधी किंवा सात दिवसांनी कार्यक्रम करा. आहेरसारखी महागडी आणि गरिबी वाढवणारी अन्यायकारक प्रथा बंद झाली पाहिजे. श्रीमंत पाहून गरीबांनाही ते सुरू ठेवायला भाग पाडले जाते. बनियांना अधिक श्रीमंत आणि गरीब अधिक गरीब करणारी ही निकृष्ट प्रथा बंद झाली पाहिजे. आजकाल काही लोक मासिकातच ' आहेर प्रथम बंद ' असे शब्द लिहू लागले आहेत , ते नक्कीच कृतज्ञतेला पात्र आहेत.

पूर्ण आयोजित विवाह

लग्नाचा टप्पा साधारणपणे सिंहासनावरच करावा. स्टेजवर आधी उल्लेख केलेल्या प्रार्थनास्थळानुसार पूजास्थळ सजवल्यानंतर, तथागत आणि बाबासाहेबांचा पुतळा/फोटो ज्या टेबलावर सुशोभित केलेला आहे, त्या टेबलाच्या डाव्या बाजूला वधूसाठी खुर्च्या (इच्छित असल्यास) ठेवता येतील. वराने, पण लग्न समारंभ पूर्ण झाल्यानंतर त्यांच्यावर ठेवू नये. नंतरच बसावे. त्यापूर्वी तथागत व बाबासाहेबांच्या मूर्तीसमोर/छायासमोर खाली गादीवर वगैरे बसावे.

सर्वप्रथम वधू-वरांनी तथागत बुद्ध आणि बाबासाहेबांच्या प्रतिमेसमोर/फोटोसमोर मेणबत्त्या प्रज्वलित कराव्यात आणि केवळ अंजलीची फुलेच अर्पण करावीत, फुलांच्या हारांनी नव्हे , हे बौद्ध संस्कृतीशी सुसंगत आहे. (बहुतेक वधू-वरांच्या माळा तथागत आणि बाबासाहेबांच्या मूर्तींना अधिक आकर्षक असल्याने अशा वाईट वागणुकीमुळे अप्रत्यक्षपणे मूर्तींचा अनादर होतो. तथापि , वधू - वरांच्या हारांपेक्षा अधिक आकर्षक हार मूर्तींना अर्पण करता येतात. वधू-वरांनी खुर्च्यांची पूजा करू नये/हात जोडू नये व वधूचे पाय वराच्या बाजूने किंवा वधूच्या बाजूने वधूच्या बाजूने धुवू नयेत. ही अंधश्रद्धा आहे. जर होय) फुलांनी स्वागत करावे. पूज्य भन्ते यांच्या मार्गदर्शनाखाली रसिकांनी विवाहाचा कार्यक्रम सुरू करावा. उताऱ्याच्या संस्काराच्या मदतीने वधू-वरांनी माफी मागताना नम्र विनंती करावी. त्यानंतर भंतेजींनी वधू-वरांना त्रिशरण , पंचशील द्यावे , इतर उपस्थितांना त्रिशरण-पंचशील घेणे बंधनकारक नाही. त्रिशरण-पंचशील प्राप्त झाल्यानंतर वधू-वरांनी भन्तेजींना पंचांग प्रणाम करावा. आता वधू-वरांच्या हातात तीन-बिंदूंचा पांढरा धागा द्यावा , ज्याचे एक टोक पाण्यात असावे. यानंतर बुद्ध वंदना , धम्म वंदना , संघ वंदना , बुद्ध पूजा संकल्प महामंगल सुत्त आणि जय मंगल अष्टगाथा पठण करावे . महामंगल सुतानंतर वधू-वर उभे राहतात आणि हातात फुले घेतात , जय मंगल अष्टगाथेच्या शेवटच्या गाण्यानंतर त्यांना साधू-साधू म्हटले जाईल. पहिल्या साधूमध्ये वधू वराच्या गळ्यात फुले घालतील आणि दुस-या साधूमध्ये वधू वधूच्या गळ्यात फुले घालतील ( टीप : वधूला वराच्या पायांना स्पर्श करू देऊ नये , संस्कार असावेत. निषिद्ध आहे, परंतु जर पूजक सहमत नसेल तर वराने वधूच्या पायांना देखील स्पर्श केला पाहिजे. स्पर्श करण्यास सांगितले पाहिजे.) बौद्ध धर्म हा समानतेचा धर्म आहे, एकतर दोघेही एकमेकांच्या पायाला स्पर्श करून एकमेकांचा आदर करतात , अन्यथा थांबवा. वधूने वराच्या पायांना स्पर्श करूनच नवऱ्याला देव मानण्याची गुलामगिरी. बौद्ध पत्नी आपल्या पतीची गुलाम नसून मित्र आहे. यासाठी, वराने स्वतः वधूला त्याच्या (वराच्या) पायांना स्पर्श करण्यास मनाई करणे सर्वात योग्य असेल किंवा संस्कार वधू-वरांना आधीच सल्ला देतात. ("तथागत" या महान नाटकाचे लेखक किरण बागडे आणि दिग्दर्शक शैलेंद्र कृष्ण हे सिद्धार्थ-गोपाच्या शुभ मुहूर्तावर गोपाने सिद्धार्थाच्या पायांना स्पर्श करताना न दाखविल्याबद्दल, तसेच सिद्धार्थ गौतमाने गोपाला काळा झगा घातलेला न दाखवल्याबद्दल नक्कीच आभारी आहेत . जयमंगल अष्टगाथाही दिसायला लागतात. हिंदूंच्या मंगलाष्ठा , जरी हे देखील सत्य आहे की हिंदूंनी आपल्या जयमंगल अष्टगाथांची नक्कल करून स्वतःची मंगलस्थळे तयार केली आहेत. म्हणूनच हळूहळू विवाहप्रसंगी जयमंगल अष्टगाथांचे पठण बंद करून महामंगल सुत्त पठणाचा विधी सुरू केला पाहिजे. तिसर्‍या साधूमध्ये उपस्थित लोक साधू-साधू-साधू म्हणतात. त्यानंतर वधू-वरांनी 5-5 प्रतिज्ञा करून बाबासाहेबांनी दिलेल्या बावीस प्रतिज्ञांचे पालन करावे. मंगळसूत (तीन टोकदार धागा) वराने वधूच्या उजव्या हाताला आणि वधूने वराच्या उजव्या हाताला बांधावे. शेवटी, भंतेजींनी शुभेच्छा देण्यापूर्वी समाधी/समाधान मांडावे. त्यानंतर सर्वोच्च अर्पण करता येईल. शुक्राणू देताना भाताची टोचणी करू नये. त्या बदल्यात वधू-वरांच्या हातात फुलांच्या पाकळ्या देऊन त्यांचे स्वागत करावे. म्हणूनच पूर्वी असे म्हटले गेले आहे की , यानिमित्ताने सुवासिनींच्या हातात आरती आणि त्याची तांदूळ-कुंकू अखंड ठेवण्याची कुप्रथा बंद व्हावी , त्याऐवजी फुलांच्या पाकळ्या शेजारी मोठ्या टोपल्यांमध्ये ठेवाव्यात. वधू आणि वर. ठेवले पाहिजे वधू आणि वरच्या पालकांनी त्यांच्या भाची/संस्कारांद्वारे स्थानिक विहार/संबंधित संस्थांना देणग्या दिल्या पाहिजेत . यासोबतच जे भिक्खू केवळ पूजा , विवाह आणि परित्राण असे काम करतात, त्यांना योग्य ते दान आणि त्यांच्या प्रवासाचा खर्च द्यावा. किंवा उपासकांनीच त्यांच्या वाहतुकीची व्यवस्था करावी. या संदर्भात 4 डिसेंबर 1956 रोजी डॉ. बाबासाहेब वि.स. कर्डक यांच्या विनंतीवरून त्यांना हे पत्र लिहिले .

प्रिय सर कर्डक

कृपया तुमचे १२ नोव्हेंबर १९५६ चे पत्र पहा. बौद्ध मंगल परिणय पद्धत अतिशय सोपी आहे. त्यात होम किंवा सप्तपदी नाही. या पद्धतीचा सार असा आहे की वधू आणि वर यांच्यामध्ये पाण्याने भरलेले नवीन मातीचे भांडे स्टूलवर ठेवले जाते. वधू-वरांनी त्याच्या दोन्ही बाजूला उभे राहावे आणि दोघांनीही पाण्याच्या भांड्यात कापसाचा धागा ठेवावा आणि त्याचे एक टोक हातात धरावे. काही मंगळसूताचे पठण करा. वधू आणि वर दोघांनीही पांढरे कपडे घालावेत.

प्रामाणिकपणे

स्वाक्षरी

बी. आर. आंबेडकर

टीप:- या पत्रात बाबासाहेब लिहितात " कुणीतरी मंगळसूताचे पठण करावे " . " भिक्खू करतात " असे लिहिलेले नाही .

वराची शपथ

त्रिरत्नांच्या पवित्र स्मृती आणि वर्तमान समाज साक्षीदार म्हणून लक्षात घेऊन मी प्रतिज्ञा करतो की:

01. मी माझ्या पत्नीचा आदर करीन. आणि इतरांकडूनही मला तेच मिळेल.

02. मी माझ्या पत्नीचा अपमान करणार नाही. आणि मी इतरांना माझा अपमान करू देणार नाही.

खोट्या आचरणापासून दूर राहून मी माझ्या पत्नीचा विश्वासू राहीन , परंतु स्त्रियांचे वर्तन इ.

04. योग्य उदरनिर्वाह करून मिळालेल्या पैशावर मी माझ्या पत्नीला नेहमी समाधानी ठेवीन.

05. मी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेल्या बावीस प्रतिज्ञांचे मी पालन करीन.

वधूचे नवस

त्रिरत्नांचे पवित्र स्मितहास्य आणि वर्तमान समाज साक्षीदार म्हणून मी प्रतिज्ञा करतो की….

01. मी माझी घरातील सर्व कामे व्यवस्थित करीन.

02. मी माझ्या कुटुंबातील सदस्यांची चांगली काळजी घेईन.

03. मी खोटेपणापासून दूर राहून माझ्या पतीशी विश्वासू राहीन.

04. मी माझ्या पतीने कमावलेल्या पैशाचे रक्षण करीन.

05. मी आळस न करता घरातील सर्व कामे कुशलतेने करीन.

०६. बाबासाहेबांनी दिलेल्या बावीस प्रतिज्ञांचे मी पूर्ण पालन करीन.

दुष्ट

आजही आपल्या समाजात लग्नानिमित्त हळद लावणे , वधूला काळे पात्र घालणे , मागणीत सिंदूर भरणे असे हिंदू विधी केले जातात. परंतु आज काही सजग उपासकांनी बौद्ध साहित्य , बाबासाहेबांचे साहित्य इत्यादींचा अभ्यास व चिंतन करून तथागत व बाबासाहेबांच्या मार्गदर्शनाच्या आधारे दीप भवाने निष्कर्ष काढला आहे की वरील विधी केवळ दिशाभूलच नाही तर धम्मविरोधीही आहेत. बंद करत आहे

01. मंगळसूत्राला मंगळसूत्र म्हटले पाहिजे , ( जो वधू आणि वर एकमेकांच्या हातात बांधतील , जो तीन-बिंदूंचा पांढरा धागा आहे.)

०२. मंगळसूत्राच्या काळ्या मण्यांऐवजी (हार) पांढरे मणी असतील (जे वराने लग्नाच्या वेळी घालणार नाही , वधूला हवे असल्यास, लग्नानंतर इतर माळांप्रमाणे ती आपल्या हातांनी घालू शकते.) ,

03. दाराचा आकार फक्त धम्मचक्र म्हणजेच अशोकचक्राचा असेल. ते फक्त सोने किंवा चांदीचे असेल. (पांढऱ्या मोत्यांच्या माळामध्ये डोअरलऐवजी ते घालता येते) ,

04. मागणीत सिंदूर किंवा गुलाल/कुंकू लावू नका ,

05. कपाळावर बिंदी लावली तर अष्टगंध चालणार नाही.

06. साडीच्या रंगानुसार कपाळावर बिंदी लावण्याची परवानगी असेल .

07. पतीच्या मृत्यूनंतरही हाताच्या बांगड्या तुटू नयेत , पोर पुसता कामा नये .

08. लग्नाच्या वेळी ब्रेसलेट पांढऱ्या रंगातच घालावे .

, बाशिंग , फेटा , काठयार , चमकी हे लग्न समारंभाच्या वेळी लावू नयेत आणि ,

10. अंत्यसंस्काराच्या वेळी मृत व्यक्तीच्या कपाळावर पैसा/नाणे लावू नये. भारतीय बौद्ध महासभेचा हा निर्णय आहे.

भक्तांना आणि पूज्य भिक्खू संघाला आमची नम्र विनंती आहे की आमच्या खालील युक्तिवादांच्या आधारे ते आमच्याशी सहमत असतील तर कृपया तथागत बुद्धांच्या तत्त्वांनुसार बौद्ध समाजाला आपापल्या प्रांतातील खालील गैर-बौद्ध परंपरांपासून मुक्त करा. असे करताना तुमचा पाठिंबा द्या.

अंधश्रद्धा / बौद्धेतर श्रद्धा

लग्नानिमित्त वधू-वरांना हळद लावू नये , ही शुद्ध अंधश्रद्धा आणि बौद्धेतर परंपरा आहे , यासोबतच होळीसारख्या या प्रसंगी अपवित्रही केले जाते, हे असंस्कृत वर्तन आहे . ही परंपरा आपल्या जुन्या धर्माशी संबंधित आहे , ज्याचे स्वरूप बदलले आहे , परंतु परंपरा तीच आहे. त्यामुळे ते थांबवले पाहिजे. सौंदर्यासाठी आधुनिक साधनांचा वापर करावा. नववधूच्या हातात हिरव्या किंवा लाल बांगड्या घालून , लग्नाच्या वेळी वर नववधूला एक काळे पात्र (काळ्या मोत्यांची हार किंवा सोन्याचा हार ज्यामध्ये काळे मोत्यांचे धागे देखील असतात) बांधतात आणि सिंदूर भरण्याची प्रथा आहे. वधूच्या मागणीत. बंद झाली पाहिजे. कारण खुद्द बाबासाहेबांनी काचेच्या बांगड्या वापरण्यास मनाई केली होती. काळा धागा , काळ्या मोत्यांच्या माळा, हे सर्व अस्पृश्य आणि शूद्रांचे आणि अंधश्रद्धेचे लक्षण आहे. त्याचा बौद्ध धर्माशी काहीही संबंध नाही.

मागणीनुसार सिंदूर भरण्याच्या संदर्भात नवभारत ' सुरुची ' जबलपूरच्या 31 जानेवारी 2001 च्या अंकात भाऊ बसंत विश्वकर्मा लिहितात- " मंगळाची कृपा कायम राहावी म्हणून लाल लग्नाचा पोशाख , लाल बांगड्या , लाल ठिपके सिंदूर वापरणे. घरगुती जीवनात." केले जाते. '''''''' हे स्पष्ट आहे की ही गैर-बौद्ध परंपरा आहे, बौद्धांचा त्याच्याशी काहीही संबंध नाही. आणि मग पुराव्यांचा प्रश्न असेल तर या संदर्भात अनेक पुरावे देता येतील. पण जेव्हा मध्य प्रदेश , महाराष्ट्र , छत्तीसगड , उत्तर प्रदेश , पंजाब इत्यादी राज्यांतील शेकडो बौद्धांनी आपल्या शहाणपणाने , स्वप्रेरणेने आणि स्वेच्छेने हळद , मंगळसूत्र (काळे पात्र) आणि सिंदूर यांसारख्या अंधश्रद्धा आणि गुलामगिरीच्या बंधनांचा त्याग केला . तरूण पिढीही शहाणपणाच्या मार्गावर चालली आहे, मग आता आपल्या लोकांना पुरावे द्यायचे किंवा न देण्याचे औचित्य काय ?

आपण अज्ञानामुळे ज्या जुन्या अंध परंपरा पाळत आलो आहोत, ज्यांचे सत्य आपल्याला कळेल, त्या सोडण्याचा प्रयत्न आपण केला पाहिजे. जेणेकरून आपल्या नवीन पिढीला नवीन वातावरण मिळेल.

या संदर्भात आदरणीय भिक्खूंना नम्र विनंती आहे की, जोपर्यंत विवाह संस्कार करण्यासाठी भिक्खू घेण्याची परंपरा पूर्णपणे बंद होत नाही तोपर्यंत बौद्ध भिक्खूंनी लग्नाच्या वेळी पूजा करणाऱ्यांना याबाबतचे ज्ञान द्यावे. आणि ही बौद्धेतर परंपरा संपुष्टात आणून बाबासाहेबांच्या स्वप्नांचा बौद्ध समाज घडवण्यासाठी समस्त बौद्ध समाजाने सहानुभूतीपूर्वक सहकार्य केले पाहिजे. (सध्या बहुतेक भिक्खू 'मंगळसूत्र लय्या, काळी गाठी लय्या' म्हणताना दिसतात. त्यांनी कृपया हे थांबवावे.) तसेच आमच्या साहित्यिक आणि गीतकार मित्रांनाही नम्र विनंती आहे की ते आमच्या सूचनांशी सहमत असतील तर ' कुंकू बाई नाही'. ' लाविलाम् रामनाम ' सारखी गाणी लिहून , लोकांना हिंदू मानसिकता सोडण्याची प्रेरणा देणारे साहित्य देण्याचा प्रयत्न करा.

संबंधित बौद्ध उपासकांच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विविध प्रश्नांची उत्तरे प्रश्नोत्तराच्या स्वरूपात देण्यापूर्वी आम्ही चर्चासत्राचे आयोजन करणाऱ्या बंधू-भगिनींना नम्र आवाहन करू इच्छितो. त्यानंतर आपण विषयाशी संबंधित प्रश्नोत्तरांची चर्चा करू.

आता या विषयाशी संबंधित आपल्या मनात निर्माण होणारे विविध प्रश्न प्रश्नोत्तराच्या स्वरूपात समजून घेण्याचा प्रयत्न करूया. हा प्रश्न अनेकदा चर्चासत्रात पडतो.

01. जर काळे भांडे , हिरवी/लाल काचेची बांगडी , मागणीनुसार सिंदूर इ. शोभेच्या वस्तू म्हणून स्वीकारल्या तर काय हरकत आहे ?

खरं तर, काळ्या पात्रातील सिंदूर आणि मागणी मेकअप म्हणून वापरली जात नाही , हे केवळ मधुचंद्राचे लक्षण आहे. म्हणूनच अविवाहित मुली आणि विधवा ते परिधान करू शकत नाहीत. विवाहित स्त्रिया लग्नानंतर फक्त त्यांच्या पतीच्या मृत्यूपर्यंत परिधान करू शकतात. जर तुम्ही खोलवर पाहिले तर तुम्हाला कळेल की हे कधीच शोभेचे साधन नव्हते. असे असते तर अविवाहित मुलींनी सुंदर दिसण्यासाठी या माध्यमांचा अवलंब केला असावा. जेणेकरून तिला लवकरच एक सुंदर नवरा मिळेल.

खरे सांगायचे तर, ही परंपरावाद , अंधश्रद्धा आणि स्त्रियांना गुलाम म्हणून लादलेली देणगी आहे . जो तिचा नवरा जिवंत असेपर्यंत तिने बाळगावा , जरी तिचा पती दारूबाज , जुगारी किंवा व्यभिचारी असला तरीही.

, तथागत , बाबासाहेब किंवा धम्मचक्र लॉकेट , सोन्याचे ब्रेसलेट इत्यादी शोभा म्हणून परिधान करता येते . पण सोन्याच्या साखळीत सिंदूर, काळे मोती/रत्ने , काचेच्या हिरव्या/लाल बांगड्या कधीही घालू नका .

02. काळ्या पात्राचा , काचेच्या बांगड्या आणि सिंदूर यांचा धम्माशी काय संबंध ? त्यांचा वापर करून धम्माच्या विरुद्ध वर्तन कसे करता येईल ?

ज्याप्रमाणे विनयशीलता न पाळणे हे धम्माच्या विरुद्ध आहे, त्याचप्रमाणे काळे पात्र बांधणे , काचेच्या बांगड्या घालणे किंवा सिंदूर मागणे हे देखील धम्माच्या विरुद्ध आहे. कारण प्रत्येक धर्माची (समुदाय) काही ना काही धार्मिक श्रद्धा असते. ज्याप्रमाणे ख्रिश्चन किंवा मुस्लिम स्त्री तिच्या पेहरावावरून ओळखता येते , त्याचप्रमाणे हिंदू स्त्रीलाही तिच्या पेहरावावरून ओळखता येते. (तिच्या मुलाची , नवऱ्याची किंवा संपूर्ण कुटुंबाची धार्मिक श्रद्धाही त्या स्त्रीची ओळख म्हणून ओळखली जाते .) आणि धार्मिक समजुतीनुसार नवरा जिवंत असेपर्यंत ती परिधान करावी लागते. पतीच्या निधनानंतर चितेला सिंदूर , बांगड्या, काळे पात्र आणि सिंदूर अर्पण करून ती विधवा होते .

मृत पतीच्या मृतदेहाला सुहाग प्रतीक अर्पण करणे म्हणजे " तुम्ही देवाकडे जात आहात, हे सुहाग चिन्ह देखील घ्या." जेव्हा मी तिथे येईन तेव्हा तुम्ही मला हे लग्नाचे प्रतीक पुन्हा परिधान कराल आणि त्यामागे आत्मा-परमात्म्याची श्रद्धा आहे , तर आत्मा आणि परमात्म्यावरची श्रद्धा अधम्म आहे , पहा " बुद्ध आणि त्यांचा धम्म " म्हणजेच हे आचरण धम्माच्या विरुद्ध आहे. कारण जेव्हा आपण बौद्ध झालो तेव्हा आपण बुद्धाचा (ज्ञान , बुद्ध , तर्क , सत्य) आश्रय घेतला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे की , नाथी मे सरणम ए बुद्ध्स में सरणम वरम एतेन सच्च वाज्जेन हो तू मी जय मंगलम्.

काली , पात्रे , बांगड्या आणि सिंदूर यांचा थेट संबंध हिंदू धर्माच्या श्रद्धांशी आहे, म्हणूनच विवाहित स्त्री (सुहागन) काळे पात्र परिधान केल्याशिवाय किंवा सिंदूर न मागता सिंदूर भरलेल्या मंदिरात जाऊ शकत नाही, कारण पती हे देवाचे रूप आहे . . बौद्ध स्त्रिया आपल्या पतींना देव मानत नाहीत तर सोबती मानतात, म्हणून त्यांना विवाह चिन्हांची आवश्यकता नाही.

अशा प्रकारे मागणीनुसार काळे पात्र , बांगड्या किंवा सिंदूर इत्यादी वापरणे धम्माच्या विरुद्ध आहे.

03. तुम्ही लग्नात काळे भांडे बांधायला मनाई करता , तर बाबासाहेबांच्या पत्नी रमाबाई हिने काळे भांडे बांधले होते (तिचे चित्र पाहता येते.) असे का ?

सर्वप्रथम हे जाणून घ्या की आपण (P.D.S. शी संबंधित लोक) कोणाला काळ्या रंगाचे भांडे बांधण्यास सक्तीने मनाई करत नाही , परंतु हे योग्य आहे की या दिशेने आपल्या बौद्धांनी ही चिन्हे बौद्ध समाजाशी जोडू नयेत. संबंधित असल्याची माहिती देऊन. हिंदू धर्मासाठी, आम्ही निश्चितपणे त्यांना जागृत करण्याचा प्रयत्न करतो.

रमा आईच्या संदर्भात, जेव्हा रमा आईचा बाबासाहेबांशी विवाह झाला तेव्हा बाबासाहेब हिंदू होते , आणि बाबासाहेबांनी धर्म बदलण्याआधी रमाईचा मृत्यू झाला होता, म्हणूनच आपण फोटोमध्ये काळे भांडे घातलेले पाहतो. तर माई साहेब आंबेडकर (बाबा साहेबांचे) दुसरी पत्नी-सविता कबीर) यांनी लग्नानंतर काळे भांडे बांधले नाही किंवा बाबासाहेबांनी तिला काळे भांडे घालायला लावले नाही. यावरून असे दिसून येते की बौद्धांमध्ये ती प्रचलित नाही.

नवर्‍याबद्दल आदर व्यक्त करण्यासाठी काळ्या रंगाचे भांडे , बांगड्या आणि सिंदूर वापरला जात असेल तर काय हरकत आहे ?

नवऱ्याचा आदर असायला हवा, दाखवून काय उपयोग ? पूर्वीही सांगितल्याप्रमाणे , सुहाग चिन्ह हे धर्मांधता आणि गुलामगिरीचे प्रतीक आहे. नम्रता आणि सद्गुण यातूनच पतीचा विश्वास पात्र बनवता येतो . स्त्रीचे सर्वात मोठे दागिने म्हणजे तिचे चारित्र्य आणि तिचे संरक्षण केवळ मधाच्या प्रतीकांनी होत नाही तर ते केवळ सद्गुणांनीच शक्य होते. हाच पतीबद्दलचा खरा आदर आहे.

05. काळे पात्र आणि सिंदूर इत्यादी विवाहित महिलांचे ओळखीचे प्रतीक बनले आहेत. ते आमचे रक्षण करतात. मग ते घालायला काय हरकत आहे ?

विवाहित मुस्लिम स्त्रिया सिंदूर लावत नाहीत आणि ख्रिश्चन स्त्रिया काळ्या रंगाचे भांडे घालत नाहीत किंवा सिंदूर लावत नाहीत असे पूर्वी सांगितले गेले आहे. मग या महिलांना अविवाहित समजुन असामाजिक तत्व विनयभंग करतात का ? आणि या चिन्हांमुळे मंगळसूत्र आणि सिंदूरधारी खरोखर सुरक्षित आहेत का ? दिवसाढवळ्या त्यांच्यावर अत्याचार होत नाहीत का ? आणि अत्याचारी विवाहित आणि अविवाहितांना वेगळे विचार करूनच छळतात का ? या प्रश्नांची उत्तरे वाचक त्यांच्या स्वतःच्या तर्काने शोधू शकतात.

व्यभिचारी व्यक्ती ना विवाहित , ना अविवाहित , ना हिंदू , ना मुस्लिम-शीख-ख्रिश्चन-जैन-बौद्ध असा विचार करत नाही , तो केवळ स्त्री जातीचा वासनांध विचार करून अनाचार आणि अत्याचार करतो . त्यामुळे ही चिन्हे त्यांना संरक्षण देतात असे म्हणणे म्हणजे मोठी फसवणूक आहे .

०६. वधूप्रमाणे सजवणे हे प्रत्येक मुलीचे स्वप्न असते , ही संधी आयुष्यात पुन्हा पुन्हा येत नाही. पण हा कोणता धम्म आहे जो छंदही पूर्ण करू देत नाही ?

बौद्ध धर्म स्त्री सौंदर्याच्या विरोधात नाही. बौद्ध साहित्यात, सुंदर स्त्रियांची एकापेक्षा जास्त पात्रे वाचायला मिळतात , अर्थातच वधूने शोभले पाहिजे परंतु गुलामगिरीच्या साखळीत बांधले जाऊ नये. आमचा उद्देश बौद्धांना सुहाग प्रतीकांचा अर्थ सांगून सोडून देण्यास प्रवृत्त करणे हा आहे. कारण सुहाग प्रतीके ही कधीच सौंदर्यप्रसाधने नव्हती, की ती बौद्धांची प्रतीकेही नाहीत. काळ्या भांड्याने सौंदर्य वाढत नाही. त्याऐवजी रंगीत किंवा पांढरे किंवा सोन्याचे धम्मचक्र लॉकेट किंवा सोन्याची साखळी घातली जाऊ शकते. ते सुद्धा लग्नाच्या वेळी वराने वधूच्या गळ्यात घालणार नाही , पण लग्नानंतर जर पूजकाला ते घालायचे असेल तर ती इतर हारांप्रमाणे स्वतः घालू शकते. पण नवरकुडा वगैरे घालू नये. सिंदूर हे केवळ सौंदर्याचे प्रतीक नाही तर आजकाल केस कापण्याचा आणि सेट करण्याचा ट्रेंड आहे. सिंदूर अजिबात वापरू नका. अशाप्रकारे नववधूप्रमाणे वेषभूषा करा , हा धम्म वेषभूषा करण्यास मनाई करत नाही , तर चारित्र्य सजवण्यावर अधिक भर देतो , म्हणून तुमचे व्यक्तिमत्त्व सुधारा , विनयशीलता पाळा , समाधी करा , बुद्धी जागृत होईल आणि तुमचा चेहरा उजळेल, मग तिथे कोणत्याही क्रीम , पावडर किंवा हारांची गरज नाही . आतील मन शुद्ध असेल तरच ते बाह्य सौंदर्य वाढवते.

07. दारू सोडणे अधिक धम्म संगत आहे की सिंदूर आणि बांगडी-गरसोळी ?

दोन्ही महत्वाचे आहेत, विनयशीलता पाळण्यासाठी दारू सोडणे आवश्यक आहे आणि धम्मचरणसाठी 22 व्रतांचे पालन करणे अनिवार्य आहे. सिंदूर , बांगडी आणि गरसोळी हे शब्द न वापरता , धम्म आणि अंधश्रद्धा विरुद्ध आचरण अशा 22 प्रतिज्ञांमध्ये त्यांचा उल्लेख आहे. अशा प्रकारे दोन्ही 22 व्रतांच्या कक्षेत येतात. त्यामुळे दोन्ही गोष्टींचे पूर्णपणे पालन केले पाहिजे.

8. ही एक जुनी परंपरा आहे , म्हणूनच आपले सासरे म्हणजे सासू, पती , वहिनी इत्यादी त्यांना सोडण्यास राजी नसतात , त्यांच्या विचारासाठी किंवा कारणामुळे हे सर्व घालावे लागते. त्यांची इच्छा आहे , आम्ही काय करावे ?

- जर तुम्ही सुशिक्षित , वैज्ञानिक विचाराचे , बौद्ध धर्माचे कट्टर अनुयायी असाल आणि तुम्हाला स्वतःला हिंदू धर्माची कोणतीही ओळख पुढे चालू ठेवायची नसेल तर तुम्हाला विशाक नक्कीच आवडेल (कृपया बुद्ध आणि त्यांचा धम्म वाचा) तुमच्या बुद्धीने योग्य-अयोग्य तपासल्यानंतर या पुस्तिकेत वर दर्शविलेले युक्तिवाद, तुम्ही केवळ तुमच्या सासरच्या लोकांनाच नाही तर तुमच्या शेजारी आणि तुमच्या माहेरच्या सर्व लोकांचे समाधान करून या गैर-बौद्ध बंधनांपासून मुक्त होऊ शकता. अशी शेकडो उदाहरणे आपल्याकडे आहेत ज्यांनी आपल्या घरच्यांना पटवून यश मिळवले. पण तुम्ही स्वतः बदलायला तयार नसाल तर काय करता येईल ?

गाणे, नाचणे , बँड बाजा वगैरे न करण्याचे तुम्ही सुचवता , असे का ?

पूज्य भन्ते बोधानंद महास्थवीर लिखित आणि लखनौ येथून १९४६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या " बुद्धाचार्य पदाधिका " या पुस्तकात सविस्तर वर्णन आढळते, ज्यात त्यांनी बौद्ध विवाहानिमित्त बँड बाजा वगैरे न वाजवण्याची शिफारस केली आहे. नमूद केले आहे.

उल्लेखनीय आहे की, या पुस्तकात आदरणीय डॉ. भदंत आनंद कौसल्यायन , त्रिपिटकाचार्य भदंत जगदीश कश्यप , आयु. बी. पी.मौर्य आदी अभ्यासकांनीही मत व्यक्त केले आहे.

येथे एक वस्तुस्थिती नमूद करणे योग्य ठरेल की आजही ग्रामीण भागात तथाकथित उच्चवर्णीयांच्या विवाहप्रसंगी केवळ खालच्या जातीतील लोकच (मांग-महार) वाद्य वाजवताना दिसतात. आणि आजही लग्नाच्या मेजवानीच्या वेळी या बासरीवादकांना इतर निमंत्रितांसह मेजवानी दिली जात नाही. त्यापेक्षा जुन्या अस्पृश्यता आणि जातीय परंपरेनुसार त्यांना कच्च्या धान्याने (सीधा) बांधले जाते. म्हणूनच महारांकडून बौद्ध व्हा, धम्म बांधवांनी असा अपमानास्पद व्यवसाय सोडून दुसरा सन्माननीय व्यवसाय स्वीकारावा, अशी मागणी आहे. यासोबतच सर्व बौद्धांनी आपापल्या घरात लग्नानिमित्त संगीत वाजवणे , नाचणे, गाणे इत्यादी अनाचार आणि उधळपट्टी करू नये. शहरी बांधवांनी अशा प्रकारची कामे त्वरित थांबवावीत जेणेकरुन गरीब ग्रामीण धर्मीय लोक त्यांचे अनुसरण करू शकत नाहीत.

अखिल भारतीय भिक्खू महासंघ , महाराष्ट्र शाखा , नागपूरच्या ज्येष्ठ भंते यांनी जनतेच्या वतीने विचारलेले सर्व सामान्य प्रश्न

गळ्यात दागिने , सिंदूर आणि शुभ धागा सोडल्यास ते बौद्ध होतील का ?

, सिंदूर आणि मंगळसूत्र टाकून विवाहित बौद्ध स्त्री उपासक बौद्ध होणार नाही हे जसे अंशतः खरे आहे , तसेच हे आचरण ती हिंदू नसल्याची खूण आहे हेही पूर्णपणे खरे आहे. एक स्रोत नक्कीच बनवता येईल. कारण दागिन्यांच्या संदर्भात बाबासाहेबांनी गिलाट दागिन्यांना विरोध केला होता , म्हणजेच इमिटेशन ज्वेलरी ज्यामध्ये काचेचे दागिने , काचेच्या बांगड्या इत्यादींचाही समावेश आहे. मंगळसूत्र असलेल्या काळ्या भांड्यातही फक्त काचेचे मणी असतात हे लक्षात ठेवा . त्यामुळे त्यांचा वापर न केलेलाच बरा, असे बोलले जात आहे. मग काचेच्या बांगड्यांचा संबंध विवाहित लोकांच्या बाबतीत म्हणजे हिंदू धर्माच्या श्रद्धांशी थेट संबंधित आहे. ज्या पतीच्या निधनानंतर तुटल्या आहेत. बौद्ध धर्माच्या दृष्टिकोनातून पाहिले तर याला खोट्या दृष्टी , अंधश्रद्धा , तर्कहीन आणि बौद्धेतर मानसिकतेचे कार्य म्हटले जाते , कारण बौद्ध धर्मात अंधश्रद्धा, पुराणमतवाद आणि डाकियानुसी विचारसरणीला स्थान नाही. म्हणूनच गिल्ट, काच इत्यादी नकली दागिने टाळून मनाच्या सौंदर्याचा एक प्रकार म्हणून बौद्ध पद्धतींनी परिपूर्ण जीवन जगणे यालाच खर्‍या अर्थाने सजवणे म्हणतात.

आज सोन्याच्या बांगड्या , बिंदी , पायल , बांगड्या , बांगड्या , नेटल , अंगठ्या , कानातले , टॉप , हंसली इत्यादी शोभेच्या वस्तू म्हणून परिधान केल्या जातात , परंतु मांगाचे सिंदूर आणि काळे पात्र असलेले शुभ मंगळसूत्र फक्त विवाहित स्त्रियाच परिधान करतात. जे लग्नाचे चिन्ह म्हणून परिधान केले जातात, शोभा म्हणून नव्हे. त्यांचा बौद्ध संस्कृतीशी काहीही संबंध नसून तो निव्वळ हिंदू संस्कृतीशी संबंधित आहे.

पूज्य भंते नागघोषजी , इंदोरा बुद्ध विहार नागपूर यांच्याशी झालेल्या चर्चेदरम्यान आम्हाला कळले (आणि पूर्वीच्या माहितीसाठी आम्हाला त्यांचे समर्थन मिळाले आहे.) मागणीनुसार सिंदूर लावण्याची प्रथा आर्य इतिहासाशी संबंधित आहे. जेव्हा आर्य भारतात आला तेव्हा त्याने स्त्रिया सोबत आणल्या नाहीत , तर त्याने आपल्या सून , मुली आणि बायका यांना युद्धात मारल्यानंतर दत्तक घेतले . ते स्वतःला आर्य (श्रेष्ठ) आणि भारतातील मूळ रहिवासी गैर-आर्य/शूद्र/कनिष्ठ मानत असल्याने, त्या काळात, आपल्या कुटुंबातील स्त्रीला दत्तक घेत असताना, गमावलेल्या मूळ रहिवाशांना मारल्यानंतर, ती स्त्री तिच्या पतीच्या रक्तात न्हालेली होती. यालाच एक प्रकारे शूद्र स्त्रीचे शुद्धीकरण असे म्हणतात. हळूहळू मानवी रक्ताने स्नान करण्याची परंपरा बंद झाली आणि घोड्याच्या रक्ताने स्नान करण्याची परंपरा सुरू झाली. (हा घोडा भारतातील प्राणी नाही. तो इराणहून ब्राह्मण-आर्यांनी बरोबर आणला होता.) घोड्यांची संख्या कमी होऊ लागली, तेव्हा घोड्याच्या अंगावर कुठेही ओरबाडून, तिच्या रक्ताचा टिळक लावून त्या स्त्रीला शुद्ध करून लग्न केले.परंपरा सुरू झाली, नंतर हळूहळू त्याच परंपरेने सिंदूराचे रूप घेतले.

अशा रीतीने लग्नाच्या वेळी वधूच्या मागणीत सिंदूर भरण्याचा थेट अर्थ आजही स्त्रियांना शुद्ध किंवा तुच्छ मानून त्यांना दत्तक घेणे म्हणतात. स्त्री-पुरुष समानतेच्या बौद्ध धर्मात महिलांचा अवमान करणाऱ्या अशा वाईट प्रथेला स्थान देऊ नये. काळ्या पात्राच्या इतिहासाच्या संदर्भात आधीच बरेच काही लिहिले गेले आहे. परंतु जोपर्यंत या वाईट प्रथांना विद्वान बौद्ध उपासक स्वत: विरोध करत नाहीत, तोपर्यंत त्यांच्या उद्धाराचे निदान येथेही शक्य दिसत नाही. बौद्ध पध्दतीने विवाह करूनही, ही गैर-बौद्ध चिन्हे धारण केल्यामुळे त्यांची गणना शूद्रांमध्ये केली जाते. कृपया आपल्या माता भगिनींनी या दिशेने जागे व्हावे.

किंबहुना बौद्ध म्हणायला त्रिशरण पुरेसे आहे. बुद्ध , धम्म आणि संघाचे पालन करून कोणत्याही पुरुष किंवा स्त्रीला बौद्ध म्हटले जाऊ शकते . पण बौद्धांची संस्कृती टिकवण्यासाठी कर्मकांड आवश्यक आहेत , संस्कारांनीच संस्कृती निर्माण होते. त्यामुळे आपली ओळख निर्माण करण्यासाठी आणि बौद्ध संस्कृती जिवंत ठेवण्यासाठी हा विधी आवश्यक आहे. अन्यथा, तथागत बुद्धांना आपण विष्णूचा अवतार असल्याचे सिद्ध करण्यापासून रोखू शकणार नाही. कारण विष्णूची पत्नीही काळे पात्र परिधान करून तिच्या मागणीत सिंदूर भरते आणि धर्मांतरित बौद्धाची पत्नीही काळे पात्र परिधान करून तिच्या मागणीत सिंदूर भरते, मग दोघांमध्ये फरक काय राहील ?

02. जर स्त्रियांना बौद्ध म्हणून ओळखले जाणे आवश्यक असेल, तर पुरुषांना बौद्ध म्हणून ओळखण्याची चिन्हे काय असावीत ? तर विवाहित महिलांचे हे प्रतीक भारतीय संस्कृतीचे प्रतीक आहे.

इथे पुन्हा पुन्हा सांगायचे आहे की बौद्ध महिलांनी काळे पात्र आणि मागणीचे सिंदूर सोडले तर ते त्यांच्या बौद्ध असण्याची ओळख पटत नाही , तर ते हिंदू नसण्याचे लक्षण बनते आणि म्हणूनच ही प्रतीके सोडणे हे कौटुंबिक धम्म संगोष्ठी आहे. द्वारे नम्र विनंती (कारण धम्म संगोष्ठी परिवाराशी निगडीत आपल्या बहुतेक बहिणी कोणत्याही प्रकारचे प्रतीक परिधान करत नाहीत.) त्यांच्यासाठी साधेपणाचे जीवन हीच बौद्ध असण्याची खरी ओळख आहे. परंतु सामान्य मानवी स्वभावानुसार स्त्रिया असल्याने, आमच्या बहिणी पांढरे मोती किंवा सोन्याची साखळी घालू शकतात ज्यात धम्मचक्र मुद्रा असलेले लॉकेट आहे . त्यामुळे हे नवे चिन्ह आपल्या इच्छा नसतानाही तिची बौद्ध असल्याची ओळख आपोआपच होईल आणि ती महिला बौद्ध असल्याने तिची मुले, तिचा नवरा आणि तिचे संपूर्ण कुटुंब आपोआपच बौद्ध म्हणून ओळखले जाईल. पितृसत्ताक हिंदू समाजाने विवाहित बौद्ध पुरुषांसाठी कोणतीही ओळख चिन्हे तयार केली नसल्यामुळे , आपण बौद्ध झाल्यानंतरही विवाहित बौद्ध पुरुषांसोबत कोणतीही ओळख चिन्हे आली नाहीत. पण आपल्या महिलांसोबत आल्याच पाहिजेत कारण विवाहित स्त्रियांचे हे प्रतीक भारतीय संस्कृतीचे नसून हिंदू संस्कृतीचे आहे. त्यामुळेच ती हिंदू चिन्हे सोडल्याची चर्चा आहे. श्रमण संस्कृती किंवा बौद्ध संस्कृतीमुळे भारतीय संस्कृती अभिमानास्पद झाली आहे. (कृपया या पुस्तिकेचा धडा ३.५.१ पुन्हा वाचा) नवीन चिन्हे घालण्याची चर्चा जबरदस्तीने केली जात नाही, परंतु जोपर्यंत या सर्व गोष्टी नीट समजल्या जात नाहीत आणि आपले मन आणि मेंदू हे सत्य स्वीकारत नाहीत तोपर्यंत नवीन चिन्हे घालण्यात काहीच गैर नाही . चिन्हे

03. धर्मांतरित बौद्धांचे नाव/आडनाव बदलून काय फायदा होतो ? बाबासाहेबांनी आडनाव बदलले होते का ?

धर्मांतरित लोक पूर्वी अस्पृश्य होते, म्हणूनच मनुस्मृतीच्या आदेशानुसार त्यांची नावे आणि आडनावे द्वेषपूर्ण ठेवली गेली. पण आज ज्याप्रमाणे एखाद्या व्यक्तीने बौद्ध होण्यासाठी धम्मदीक्षा घेण्याची आणि 22 प्रतिज्ञा पाळण्याची शपथ घेण्याची गरज आहे, त्याचप्रमाणे त्याने आपले जुने नाव/आडनाव बदलून नवीन बौद्ध नाव/आडनाव धारण करणे आवश्यक आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती श्रामनेर किंवा भिक्खू बनते, तेव्हा त्याचे जुने नाव बदलले जाते आणि बौद्ध संस्कृतीनुसार नवीन नाव दिले जाते. अशा प्रकारे उपासकांनी भिक्खूंचा आदर्श पाळू नये का ?

बाबासाहेबांनी आपले नाव/आडनाव बदलले नाही, हे खरे आहे पण आपली तुलना बाबासाहेबांशी करणे योग्य आहे का ? दुसरी गोष्ट, जेव्हा आपण बाबासाहेबांना न सांगता त्यांच्या आदर्शांच्या विरोधात वागू शकतो, जे अत्यंत लाजिरवाणे आहे, तेव्हा त्यांना न सांगता, आपण योग्य मार्ग स्वीकारतो, तर काय हरकत आहे ? आज जर बाबासाहेब हयात असते तर त्यांनी स्वतःला बौद्ध म्हणवून घेणार्‍या उपासकांना आक्षेप घेतला असता का ? कदाचित नाही.

04. हा (नाव/आडनाव बदलणे) एक प्रकारे स्वतःला (आपली जात) लपविण्याचा प्रयत्न आहे.

हिंदू जातीचे नाव व आडनाव सोडून बौद्धांनी बौद्ध संस्कृतीतील नाव व आडनाव धारण करणे म्हणजे त्यांची ओळख लपवणे असे नाही. परंतु भातमांगे आडनाव बदलून फक्त मांगे , भाटमांगे , फिजिक किंवा भाउटेकर , रामटेके ते रामटेककर , चोरे ते चारे , ढोरे ते ढावरे , घोडेश्‍वर , ढोक ते ढोके किंवा डोकरस , कुत्तरमारे ते कुलकर्णी , मेश्राम ते मिश्रा आदी-आदि-आदि-आदिच्या अंतर्गत येतात. त्याची ओळख लपवून. म्हणूनच वरील द्वेषपूर्ण आडनाव सोडून बौद्ध संस्कृतीतील नाव आणि आडनाव धारण करणे म्हणजे स्वतःची ओळख लपवणे नव्हे तर बौद्ध असण्याच्या ओळखीच्या एका पैलूची पुष्टी करणे होय. महार जातीचे लोक त्यांच्या आडनावाचा अभिमान बाळगतात हेही खरे आहे. कारण ते खूप शूर शर्यत आहेत. पण बाबासाहेबांनीच सांगितले आहे की आजचे महार हे पूर्वीचे बौद्ध आहेत , मग महारी आडनाव सोडून बौद्ध आडनाव धारण करायला काय हरकत आहे ? पण केवळ नाव आणि आडनाव बदलून आपण बौद्ध होत नाही, हेही आपण लक्षात ठेवले पाहिजे. त्याने नाव आणि आडनावासह 22 प्रतिज्ञांचे कट्टरपणे पालन करणे आवश्यक आहे. खर्‍या अर्थाने बौद्ध बनून बौद्ध दिसण्याबरोबरच बौद्ध लिहिण्याचे खरे औचित्य आहे का.

संस्कार विधी :- सुसज्ज प्रार्थनास्थळ , दीक्षाने उदबत्ती-मेणबत्ती लावणे , तथागत बुद्ध आणि बाबासाहेबांच्या मूर्तीवर पुष्प अर्पण करणे, पंचांग प्रणाम , भिक्षू/श्रमनर यांना पंचांग प्रणाम , प्रार्थना , त्रिशरण-पंचशील ग्रहण , ग्रहण. नवस , दीक्षार्थींना अभिवादन , प्रमाणपत्र वितरण , संक्षिप्त धम्म प्रवचन , धम्मपालन गाथा आणि समाप्ती.

01. गृहप्रवेश संस्कार:- नवीन घर बांधल्यानंतर किंवा जुने घर सोडून दुसऱ्या घरात गेल्यावर हा संस्कार करता येतो. हा संस्कार कोणत्याही विद्वान भिक्षू-श्रमनर (अनिवार्य नाही) च्या उपस्थितीत मार्ग किंवा सद्गुणी उपासकाद्वारे केला जाऊ शकतो. यानिमित्ताने कौटुंबिक धम्म संमेलनाचे आयोजन करण्याबरोबरच बावीस व्रतांचे पालन करण्याचा संकल्पही करावा.

संस्कार विधी :- पूजास्थळ सजवणे , गृहस्थाने अगरबत्ती-मेणबत्ती लावून पंचांग प्रणाम , कर्मकांडकाकडून त्रिशरण-पंचशील ग्रहण करणे , बुद्धपूजा , त्रिरत्न वंदना , संकल्प , महामंगल सुत्त गाथा व त्यांच्या बुद्धाचे पठण. पंचाग कांडचा पाचवा भाग- गृहस्थांच्या जीवनाचे नियम या विषयाचे पठण , बावीस प्रतिज्ञांचा संकल्प , उताऱ्याच्या संस्काराने संक्षिप्त धम्म प्रवचन , गृहस्थाने आवश्यक दान देणे , समारोपाची कथा व शेवट.

उपसंहार :- परिवार धम्म चर्चासत्राचा हा कार्यक्रम ख्रिस्ती मिशनरी ज्या पद्धतीने चर्च सोडून घरोघरी जाऊन धर्माचा प्रचार करतात तसाच आहे. ही बौद्धांची जुनी पद्धत आहे जी त्यांनी अंगिकारली आणि आपण विसरलो आहोत. आज आपण बौद्धांच्या घरोघरी जाऊन चर्चासत्रांच्या माध्यमातून याची सुरुवात केली, तर संघटित, सुसंस्कृत आणि आदर्श बौद्ध समाज घडवण्यासाठी उचललेले हे पाऊल नक्कीच यशस्वी होईल. या पुस्तकात लिहिलेल्या सर्व माहितीची चर्चा एकाच चर्चासत्रात व्हायला हवी असेही नाही. परंतु हे देखील लक्षात ठेवा की सर्व आठ पायऱ्या अंमलात आणल्या पाहिजेत. चर्चा थोडी का होईना पण ती पुन्हा पुन्हा व्हायला हवी. सातत्य आवश्यक आहे.

चर्चासत्राच्या सुरुवातीच्या सहा टप्प्यांमध्ये वर नमूद केलेल्या विषयांवर चर्चा केली आहे. ही सर्व माहिती बौद्ध लोकांसमोर मुलांपासून ते महिला , वृद्ध , भिक्षू इत्यादींपर्यंतच्या विचारांच्या देवाणघेवाणीच्या स्वरूपात ठेवली जाते. जर जास्त संख्या असेल तर दोन माईक आणि अंतर्गत स्पीकरची व्यवस्था केली तर बरे होईल. एक माईक ऑपरेटर्सकडे असावा आणि दुसरा पूजकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी वापरला जावा. लोक कमी असतील तर माईक आणि स्पीकर ठेवू नका.

सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे सातव्या पर्वात परिसंवादाचा कार्यक्रम कसा झाला , त्यात काय उणीव राहिली , तो अधिक लोकप्रिय कसा करता येईल , आदींबाबत सूचना मागविल्या जातात . त्यासाठी कोणाच्या घरी आणि कोणत्या तारखेला सेमिनार झाला , सेमिनारला किती लोक हजर होते वगैरे लोकांच्या सूचना रजिस्टरमध्ये लिहून ठेवाव्यात , जेणेकरून भविष्यात परिसंवाद समुहाचे आयोजक त्याची नोंद घेऊ शकतात.आवश्यक चर्चा करून योग्य निर्णय घेऊ शकतात. या संदर्भात एक महत्त्वाची चर्चा करणे आवश्यक आहे की, आजपर्यंत इतर संघटनांप्रमाणे परिवार धम्म संघटनेलाही नवीन संघटना होऊ दिलेली नाही , कारण आपल्या संघटना जितक्या जास्त तयार होतात, तितकेच त्यांचे पदाधिकारी असतात. मग या ना त्या कारणाने पदाधिकार्‍यांमध्ये निर्माण झालेल्या मतभेदामुळे संघटनांचे कामकाजही संपुष्टात येते. म्हणूनच बुद्धाच्या काळातील भिक्खू संघाप्रमाणे परिवार धम्म संगोष्ठी कार्यक्रम राबविला जात आहे. म्हणजेच या संघटनेचा ना नेता आहे ना अध्यक्ष आहे ना पदाधिकारी आहे. परिवार धम्म संगोष्ठी ची थीम - बाबासाहेबांचे बौद्ध मिशन हे या संघटनेचे नेते आणि मार्गदर्शक आहे. कोणताही भिक्खू/उपासक/उपासिक/किंवा बौद्ध संघटना ज्यांना धम्माच्या प्रचाराचा हा मार्ग योग्य वाटतो, ते धम्माचा महत्त्वाचा उद्देश न बदलता ते स्वतःच्या पातळीवर करू शकतात. त्याच उद्देशाने हे " धम्म मार्गदर्शक " तयार करण्यात आले आहे.

परिसंवादाच्या आठव्या आणि शेवटच्या टप्प्यात आनापान ध्यान आणि काही काळ शुभ मैत्रीनंतर चर्चासत्राची सांगता होते. दरम्यान, पुढचा सेमिनार कोणाच्या घरी आणि कोणत्या तारखेला होणार वगैरे विचारलं जातं आणि निमंत्रण मिळाल्यावर तिथेच घोषणा करून त्यानुसार पुढचा सेमिनार आयोजित केला जातो . तथागत सम्यक संबुद्धांनी वज्जींचे एकत्र राहणे , उठणे-बसणे , धम्मावर चर्चा करणे आणि देशाच्या सुरक्षेसाठी संघटित होणे या गोष्टींची प्रशंसा केली होती आणि भविष्यातही असेच राहावे असे आवाहन केले होते. त्याचबरोबर आपले (बौद्ध) अस्तित्व टिकवून ठेवण्याचा संदेशही तितकाच महत्त्वाचा आहे . तथागत बुद्ध आणि बोधिसत्व बाबासाहेबांचे संदेश अक्षरशः प्रत्यक्षात उतरवण्याचे योग्य माध्यम म्हणजे परिवार धम्म संगोष्ठी. ही चर्चासत्रे रविवारी किंवा कोणत्याही सार्वजनिक सुट्टीच्या दिवशी (बहुधा होळी , दिवाळी , पोळा , राखी , रामनवमी , ईद , ख्रिसमस इ. सारखे गैर-बौद्ध सण ) आयोजित करणे उचित आहे आणि त्याचा दुसरा मुख्य फायदा हा आहे. आपल्या लोकांनी त्या गैर-बौद्ध सणांपासून दूर राहण्याची वेळ आली आहे. तसे, संकलनात पुष्कळ वेळा एखाद्या उपासकाच्या मृत्यूनंतर, मृतदेह रात्रीच्या वेळी ठेवला असता, भजन/गाणी वगैरे ऐवजी, घरातील सदस्यांच्या परवानगीने. मयत व्यक्तींबद्दल, चर्चासत्राचा विषय हळूहळू सुरू करून, उपस्थित लोकांमध्ये शांततेत, रात्रीचे सेमिनार पूर्ण केले. यात रात्रही निघून जाते आणि सार्थक धम्म चर्चेबरोबरच अंत्यसंस्काराचीही चर्चा होते. त्यामुळे मिशनच्या सुजाण वाचकांना आणि रक्षकांना नम्र विनंती आहे की, आपणही आपापल्या स्तरावर बाबासाहेबांचे मिशन आणि त्यांच्या स्वप्नातील बौद्ध समाज घडवण्याचे कार्य आणि विषय जगजाहीर करा. या कौटुंबिक धम्म परिसंवाद मार्गदर्शक पुस्तकाच्या मदतीने त्याच्याशी संबंधित. तुमच्या आयुष्यातील काही वेळ ते लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी दान करा.........धन्यवाद.

भारतातील आंबेडकरवादी बौद्धांना बौद्ध म्हणून ओळखण्यासाठी आणि एक आदर्श बौद्ध समाज निर्माण करण्यासाठी आपण काय केले पाहिजे ?

, पंचशीलाचे पूर्ण पालन करून आर्य अष्टांगिक मार्गावर आधारित जीवन जगावे . द्वेष , मत्सर , लोभ , आसक्ती आणि भौतिकवादी प्रवृत्ती यांचा त्याग करून चारित्र्यवान बनण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे .

त्रिशरण , पंचशील सोबत , सोयीनुसार अल्प काळासाठी आनापान मेटा ध्यान करावे.

25. बावीस व्रतांचे पूर्ण पालन करावे.

26. प्रत्येक रविवारी आणि सुट्टीच्या दिवशी आणि सणासुदीच्या दिवशी संपूर्ण कुटुंबासह बुद्ध विहारात जावे आणि विधिवत पूजा , उपासना , ध्यान , धम्माचा उपदेश इत्यादींचा लाभ घ्यावा .

, विजय दिन , मुक्तीदिवस , आषाढ पौर्णिमा , महाप्रवरण या सणांच्या निमित्ताने घरोघरी व विहारांमध्ये स्वच्छता , रंगरंगोटी , रोषणाई आदी कामे थाटामाटात करावीत. नवीन वस्त्रे परिधान करा , मिठाईचे वाटप करा , गरिबांना करुणा आणि मैत्रीने अन्नदान करा , भिक्खूंना अन्न दान करा.

28. सून आणणे आणि नेणे हे फक्त बौद्ध सणांवरच करावे.

' जय भीम ' किंवा ' नमो बुद्धे ' शिष्टाचार म्हणून केले पाहिजे . श्रामनेर किंवा भिक्खू भेटल्यावर ' वंदमी भन्ते ', ' नमो बुद्धाय भन्ते ' किंवा ' जय भीम भन्ते जी' म्हणावे .

30. गभ मंगल संस्कार , नामकरण संस्कार , विजरंभ संस्कार , परिणय संस्कार , गृहप्रवेश संस्कार , मृतक आणि पुण्यनुमोदन संस्कार इत्यादी सर्व संस्कार तार्किक , शास्त्रोक्त पद्धतीने व शुद्ध बौद्ध पद्धतीने केले पाहिजेत . या संस्कारांमध्ये कोणत्याही प्रकारची अंधश्रद्धा किंवा आपल्या जुन्या डाकियानुसी धर्मातील सनातनी श्रद्धा यांचा समावेश होता कामा नये. या संस्कारांवर भिक्खूंना पुरोहित म्हणून नियुक्त करू नये.

, अमावस्या आणि अष्टमीलाच पाळावे . आपण तन, वाणी आणि मनाने आठ उपदेशांचे प्रामाणिकपणे पालन करत आहोत की नाही , हे उपोसथ करताना प्रत्येक क्षणी लक्षात ठेवले पाहिजे . दिवसा उपवास करून आणि रात्री जेवून स्वतःला हिंदू म्हणून ओळखू नये.

32. सणांच्या दिवशी, कोणत्याही विहाराच्या उद्घाटन किंवा समर्पण समारंभात किंवा तथागत आणि बाबासाहेबांच्या पुतळ्यांच्या अनावरणाच्या प्रसंगी पांढरे कपडे परिधान करून कार्यक्रमाला जावे.

33. कुटुंब मर्यादित असावे , दोनपेक्षा जास्त मुले नसावीत. आणि मुलांना चांगले व उच्च शिक्षण देण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत.

34. समाजातील सभासदांनी एकत्र राहून एकमेकांच्या सुख-दु:खात सहकार्य करून पूर्णपणे शाकाहारी होण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

35. वृक्षारोपणाची सुरुवात सम्राट अशोकाने केली होती. बौद्ध धर्मीयांनीही दरवर्षी दहा झाडे लावली पाहिजेत. वृक्षारोपण जन्म , विवाह, मृत्यूच्या निमित्ताने तरी केले पाहिजे. स्वच्छतेची पूर्ण काळजी घ्या , स्वतःला आणि आजूबाजूचे वातावरण प्रत्येक परिस्थितीत स्वच्छ ठेवा , बुद्ध विहार आणि बाबासाहेबांच्या सार्वजनिक पुतळ्याभोवती स्वच्छता असावी.

36. प्रत्येक बौद्धाकडे ' बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ग्रंथ ', तथागत आणि बाबासाहेबांची मूर्ती किंवा छायाचित्र आणि बौद्ध दिनदर्शिका असणे आवश्यक आहे.

37. क्षमतेनुसार बौद्ध धम्म आणि बाबासाहेबांच्या मिशनशी संबंधित पत्रे, मासिके आणि साहित्य बौद्ध धर्मीयांच्या घरी ठेवावे. इतरांनाही त्यांचे साहित्य विकत घेण्यासाठी किंवा वाचण्यासाठी प्रवृत्त केले पाहिजे.

38. बौद्धांनी घरोघरी न जाता कौटुंबिक धम्म चर्चासत्रे आणि भिक्खू/विद्वानांकडून धम्म शिकवण्याचे कार्यक्रम आयोजित करावेत.

39. बौद्ध व्यावसायिकांनी त्यांच्या दुकानात/प्रतिष्ठानांवर तथागत आणि बाबासाहेबांच्या मूर्ती किंवा फोटो ठेवावेत.

40. बौद्ध उपासकांनी त्यांच्या क्षमतेनुसार बौद्ध तात्विक ठिकाणे/पर्यटन स्थळांना भेट दिली पाहिजे.

41. कोणीही जन्माने बौद्ध नसतो, म्हणून बौद्ध कुटुंबांमध्ये ' धम्म दीक्षा ' सोहळ्याचे आयोजन करून , 18 वर्षे वयाच्या प्रत्येक मुला/मुलीला भिक्खू किंवा धार्मिक उपासक/उपासकाने ' बुद्ध धम्म दीक्षा ' दिली पाहिजे .

42. बौद्ध उपासक/उपासकाच्या मृत्यूच्या वेळी, शेवटच्या क्षणी, शाश्वत समजून घेण्यासाठी ' धम्म ग्रंथ ' पाठ करणे आवश्यक आहे. मृत्यूवर मोठ्याने रडण्याऐवजी शांतता राखून शोक व्यक्त केला पाहिजे.

43. बौद्ध धर्मियांमध्ये दान हे खूप महत्वाचे आहे , म्हणून योग्य वेळी भिक्षू , बौद्ध विहार , बौद्ध संस्था किंवा योग्य व्यक्ती जे दान करण्यास सक्षम आहेत त्यांना त्यांच्या क्षमतेनुसार दान केले पाहिजे . यासोबतच बाबासाहेबांच्या मिशनसाठी आणि आपल्या धार्मिक , सामाजिक, शैक्षणिक , आर्थिक , राजकीय इत्यादी सर्वांगीण विकासासाठी काम करणाऱ्या योग्य संस्थांनीही वेळोवेळी त्यांच्या क्षमतेनुसार आर्थिक सहकार्य केले पाहिजे.

44. 6 डिसेंबर , बाबासाहेबांच्या पुण्यतिथीला आपला संकल्प दिवस म्हणतात. त्यादिवशी बाबासाहेबांच्या मिशनसाठी कार्य करण्याची प्रतिज्ञा घेऊन आपल्या गरीब व पीडित धम्म बांधवांच्या सर्वांगीण विकासासाठी रक्तदान शिबिरे , मोफत रोगनिदान व वैद्यकीय शिबिरे व जनजागृती शिबिरे आयोजित करावीत.

भारतातील बौद्धांची एक विशेष ओळख, बौद्ध असल्याने, आंबेडकरी उपासकांनी प्रामुख्याने काय टाळावे ?

बौद्धांच्या घरात तथागत बुद्ध , बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर , क्रांतीवीर ज्योतिबा फुले आणि बौद्ध/आंबेडकरी विद्वान वगळता इतर कोणत्याही देव- देवतांचे चित्र/मूर्ती असू नये.

23. कोणत्याही परिस्थितीत गैरवर्तन/अपशब्द वापरले जाऊ नयेत.

, गांजा , भांग , अफू , नसा , तंबाखू , बिडी सिगारेट , ड्रग्ज इत्यादी मादक पदार्थांचे सेवन कोणत्याही परिस्थितीत प्रतिबंधित आहे .

25. कोणत्याही सजीवाला विनाकारण मारता कामा नये, तसेच यासाठी कोणाला प्रवृत्त केले जाऊ नये. सर्वांशी मैत्रीपूर्ण संबंध ठेवा.

26. मद्य , ड्रग्ज , पदार्थ , शस्त्रे , विष इत्यादींचा व्यापार करण्यास मनाई आहे.

27. काळे, लाल धागा, गंडा, तावीज गळ्यात, कंबरेला , हाताला बांधणे आणि बौद्धेतर प्रतीकांच्या अंगठ्या आणि तथाकथित विशेष दगड इत्यादी घालणे हे अस्पृश्यतेचे व अंधश्रद्धेचे प्रतीक आहे , त्यामुळे असे करू नये .

नदी , तलाव किंवा समुद्राला पवित्र समजून पैसे टाकणे, आंघोळ करणे , हात जोडणे हे चुकीचेच नाही तर राष्ट्रीय चलनाचा दुरुपयोगही आहे.

29. भूत , पिशाच्च , ताईत , चेटूक , टोटका , भूतविद्या , पीर-फकीर , सूर्यग्रहण , चंद्रग्रहण , अंधार -प्रकाश इत्यादींवर विश्वास ठेवणे , ग्रहशांतीसाठी यज्ञ करणे, हवन करणे , दिव्यामध्ये नतमस्तक होणे. संध्याकाळ , शिंका येणे , जांभई येणे पण देवाचे नाव घेणे हे अंधश्रद्धेचे प्रतिक आहे, असे करू नका.

कोणत्याही धार्मिक-सामाजिक कार्यात नारळ , सिंदूर किंवा अष्टगंध वापरू नका . उपासकांनी हळदी -कुंकू सारखे कार्यक्रम करू नयेत .

31. लग्नाच्या प्रसंगी फक्त वधूने वराच्या पायांना स्पर्श करणे आणि वराचे/वधूचे पाय वडीलधाऱ्यांकडून धुवून घेणे हे धम्माला अनुरूप नाही. ते बंद केले पाहिजे.

32. स्त्री बाळंतपणाच्या वयाची किंवा मूल झाल्यावर अस्पृश्यता स्वीकारू नका. या सर्व नैसर्गिक प्रक्रिया आहेत , यावेळी स्वच्छतेची पूर्ण काळजी घ्या आणि त्यांना विश्रांती द्या.

33. बौद्ध भिक्षूशी लग्न करू नका, अन्यथा पांडा , पुजारी आणि भिक्षू यांच्यात फरक राहणार नाही . बौद्ध भिक्खू शुभेच्छा देऊ शकतात , त्यांना आमंत्रित केले पाहिजे आणि योग्य देणगी दिली पाहिजे. (त्यांच्या वाहतुकीची व्यवस्था करणे आवश्यक आहे.)

, 14 ऑक्टोबर आणि बुद्ध जयंती या दिवशी विवाह आणि इतर कौटुंबिक कार्यक्रमांचे आयोजन करू नका . हे आपले धार्मिक सण आहेत, त्यांचे स्वतःचे महत्त्व आहे. आपल्या वैयक्तिक कार्यक्रमांसाठी आपण या धार्मिक सणांची प्रतिष्ठा/महत्त्व कमी करू नये. सात दिवसांनी किंवा सात दिवस आधी शेड्यूल करा.

35. लग्ने दिवसाच करावीत जेणेकरून फालतू खर्च होणार नाही. लग्नात गाणे गाणे , मांसाहार करणे , दारू पिणे निषिद्ध आहे. हुंडा घेणे किंवा देणे हा सामाजिक गुन्हा आहे. लग्नाच्या वेळी त्रिशरण-पंचशील फक्त वधू/वरांनी घ्यावे, सामान्य लोकांनी नाही. अक्षता (टिक) बनवण्यासाठी/फेकण्यासाठी तांदूळ वापरू नका. फुलेही टाकू नयेत , तर ती वधूच्या हातात देऊन त्यांचे अभिनंदन केले पाहिजे.

36. विवाह मंडप जेथे पूजास्थळ तथागत बुद्ध आणि बाबासाहेबांच्या मूर्ती किंवा फोटोंनी सजवलेले असेल तेथे गाणे किंवा नृत्य करू नका. लग्नात अनावश्यक आणि हास्यास्पद ' सुवशीन ' आणि ' आरती'ची परंपरा बंद झाली पाहिजे .

पूजेच्या वेळी उपासक/पूजकांच्या डोक्यावर टोपी , पगडी , मुकुट किंवा साडीचा पल्लू असू नये. आदरणीय व्यक्तीला आदर दाखवण्याची ही प्राचीन परंपरा आहे. ज्येष्ठ भिक्खूंना किंवा बुद्धांना आदर दाखवण्यासाठी बौद्ध भिक्खू देखील त्यांचा उजवा खांदा उघडतात . म्हणजेच शेवरॉन काढून टाका.

38. विधुर/विधवा/आंतरजातीय विवाहांना प्रोत्साहन द्या. कोसरे , बावणे , लाडवण , बर्के , महार , चामर , वाल्मिकी , कुशवाह , कोरी , लोधी , पारधी , पवार , मरार , ब्राह्मण , ब्राह्मण हे कोणत्याही जाती-समुदायातून बौद्ध होऊ शकतात. परिचय द्यावा. हिंदू-बौद्ध-बौद्ध उपासकांनी मुलींना त्यांच्या जुन्या जातीत ठेवण्यासारख्या ब्राह्मणवादी कल्पना सोडल्या पाहिजेत आणि स्वतःला जातिहीन बौद्ध समाजाचे सदस्य म्हणून ओळखले पाहिजे.

39. मृत्यूच्या विधीत मृत व्यक्तीच्या डोक्यावर नाणे ठेवणे , गंगाजल , दूध , प्रदक्षिणा जल , सोन्याचे पाणी , तुळशीचे पाणी , पान बीडा इत्यादी मोक्षाचा विचार करून मृताच्या तोंडात टाकणे ही अंधश्रद्धा आहे. हे करू नका.

40. अंत्ययात्रेत खंडाची पूजा करणे म्हणजे बिअरच्या चारही कोपऱ्यांमध्ये भात , गुराखी , पैसा इत्यादी ठेवणे , मृतदेहावर हळद , गुलाल , नीळ वगैरे टाकणे , लाही , पैसा , लाऊडस्पीकर वाजवणे , वाद्ये वाजवणे . स्मशानभूमीत विसाव्याच्या वेळी बिअर जवळ. डाळी वगैरे ठेवणे बंद करावे.

४१. मृतांवर तिसर्‍या दिवशी होणारे मुंडन विधी , दहा क्रिया , तेरावा इत्यादि, मृत मेजवानी सक्तीने बंद करावी. बौद्धांनी मृत संस्काराला जावेच, परंतु तेराव्या किंवा तिस-या दिवशी जेवायला बोलावले असता अन्न खाण्यास जाऊ नये. (कारण ती ब्राह्मणी परंपरा आहे.)

देणगी देताना 11 , 21 , 51 , 101 , 201 , 501 इत्यादी ठराविक नंबरमध्ये देणगीची रक्कम देऊ नका . हे चांगले-वाईट आणि अंधश्रद्धेचे प्रतीक आहे , बौद्धांमध्ये त्याला स्थान नाही.

रक्षाबंधन , दिवाळी , होळी, हे चारही सण जातीव्यवस्थेचे सण आहेत. हे त्यांच्या सांस्कृतिक अस्मितेचे आधारस्तंभ आहेत. यासोबतच रामनवमी , आखारी , जीवती , कृष्ण जन्माष्टमी , तीजा , हरछठ , पोळा , मारबाड , गणेश चतुर्थी , गुढी पाडवा , नवदुर्गा , जवरा बोना , तीळ संक्रांती , कलश भरणा , महाशिवरात्री , नागपंचमी , नागपंचमी इत्यादी साजरे केले जातात. जातिव्यवस्था जिवंत ठेवण्यासाठी हिंदू सणांची निर्मिती बौद्धांचा त्यांच्याशी काही संबंध नाही. बौद्धांनी असा कोणताही सण मानू नये.

 

धम्म दीक्षा प्रमाणपत्र

श्रद्धावन उपासिका/उपासिका आयुष्यमान:................................(जुने नाव , आईचे नाव , वडिलांचे नाव ,)...................................... ................................................................................... …….. आपण भन्ते/धम्माचार्यांचा आदर केला आहे……………………….……………………………… (स्थान) यांच्या मार्गदर्शनाखाली. ........................ पासून .................. धम्म दीक्षा/साधना शिबिरात उपस्थित राहून जीवन जगण्याचा संकल्प केला आहे. नम्रता, समाधी आणि बुद्धीचे , त्याच प्रकारे बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरजींनी 14 ऑक्टोबर 1956 रोजी निर्देशानुसार 22 धम्म व्रत स्वीकारले आहेत. म्हणूनच नीट अभ्यास केल्यावर , पूज्य भदंत यांचा शुभ हात............... यांच्या उपस्थितीत तुम्हाला बौद्ध धर्मात दीक्षा मिळाल्याची मान्यता दिली जाते.

धम्म दीक्षेनंतर, तुमच्या संमतीने , खालील पक्षाचे नवीन नाव बदलले आहे ................. .................................

तारीख: ………………………

ठिकाण:................................ भिक्षु/धम्माचार्य/संस्था प्रमुख

स्वाक्षरी आणि शिक्का

वरील उदाहरणात गोवर्धनचे नाव अजय आणि आडनाव रत्नदर्शी झाले आहे. रत्नदर्शी हे महासांघिक बौद्धांच्या नावांपैकी एक आहे. पण इथे ते आडनाव बनले आहे. येणा-या पिढीने जी नावे बदलली आहेत ती धम्म-चिंतनशील असतील , आडनाव बदलण्याची गरज भासणार नाही. अशा प्रकारे, नवीन पिढीसाठी ते बौद्ध ओळखीचे नाव आणि आडनाव बनू शकते.

नाव/आडनाव बदलण्याची पद्धत

प्रथम रूपांतर करा आणि प्रमाणपत्र मिळवा , त्यानंतर प्रतिज्ञापत्र करा. प्रतिज्ञापत्राच्या आधारे स्थानिक वर्तमानपत्रांमध्ये प्रकाशित करा. वृत्तपत्राची मूळ प्रत आणि चलनाची प्रत राजपत्रात प्रसिद्ध करण्यासाठी पाठवा. (महाराष्ट्रात, आम्हाला वैयक्तिकरित्या बातम्या प्रकाशित करण्याची गरज नाही. महाराष्ट्र सरकार स्वतः व्यवस्था करून राजपत्रात प्रसिद्ध करते.) त्यानुसार नाव आणि धर्मानुसार, शासनाकडून राजपत्राची प्रत मिळवून ती संबंधितांना सादर करा. विभाग

अंत्यसंस्कार आणि पुनर्विनियोजन

हे मानवी जीवनाचे अंतिम संस्कार आहेत. इशाऱ्याशिवाय मृत्यू कधीच येत नाही. मृत्यू हा अपघाताने किंवा आजाराने दोन प्रकारे होतो. दोन्ही प्रकरणांमध्ये, आपण विवेकवादी दृष्टिकोनातून अंतिम संस्कार केले पाहिजेत. विवाह संस्काराप्रमाणेच या विधीमध्येही अनेक अतार्किक, अतार्किक आणि अंधश्रद्धा पसरवणारी कामे केली जातात. आपण बौद्ध धर्माचा आश्रय घेतला असल्याने या सोहळ्याच्या निमित्तानेही आपल्या जुन्या गैर- बौद्धिक धर्माशी संबंधित वाटणाऱ्या सर्व गोष्टींना नम्रपणे विरोध केला पाहिजे. आणि हा संस्कार शांततेने, दिखाऊपणा न करता आणि तार्किक कार्ये करून केला पाहिजे. (यावेळी आंदोलन केल्याने वातावरण बिघडते, त्यामुळे अगोदरच कौटुंबिक धम्म संगोष्ठीद्वारे संपूर्ण समाज प्रबोधन करणे आवश्यक आहे.) व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर वातावरण शांत व गंभीर ठेवावे. मृताच्या डोक्यावर नाणे (रुपया) ठेवणे , गंगाजल किंवा परित्राण ग्रंथातील पाणी मृत व्यक्तीच्या तोंडात टाकणे ही अंधश्रद्धा आहे. मृताच्या पत्नीच्या गळ्यातील काळे मणी , बांगड्या , चिवटी मृतदेहाजवळ ठेवू नयेत , मृतदेहाला गुलाल , बुका , नीळ इत्यादी लावू नयेत . अंत्यसंस्काराच्या वेळी मृत व्यक्तीसोबत चहा , पान , विडी , तंबाखू , दारू अशी कोणतीही वस्तू ठेवू नका. स्त्री-पुरुषांनी मृतदेहाला समानतेने खांदा लावावा , स्त्री-पुरुष असा भेद करू नये. कोणत्याही प्रकारची आरती करू नका , बिअरसमोर भांडी पूजन करू नका , पैसे फेकू नका. प्रेत वाहून नेत असताना वाद्ये वाजवू नये , लाऊडस्पीकरवर बुद्ध-भीम गाणे वगैरे वाजवू नये , त्रिशरण शिवाय बोलू नये , शांततेने घ्यावे. मृतदेहावर अंत्यसंस्कार करण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले पाहिजेत. परंतु कोणत्याही परिसरात दफन करण्यासाठी जमीन उपलब्ध नसेल, तर अंत्यसंस्कार करा. अंत्यसंस्काराच्या वेळी स्त्री-पुरुष असा भेदभाव करू नका , अंत्यसंस्कार पती , पत्नी , मुलगा , मुलगी , जावई किंवा मृत व्यक्तीच्या जवळच्या नातेवाईकाकडून करून घ्या. हा संस्कार कोणत्याही विधी किंवा सद्गुरु उपासकाद्वारे केला जाऊ शकतो. शरीर दान/अवयव दान हे मानवतेच्या दृष्टिकोनातून फायदेशीर आहे , त्यामुळे बौद्धांनी अशा मानवतावादी प्रथेचा अवलंब करावा. मृतदेहावर घातलेले नवीन कपडे, धोतर , निळे कापड इत्यादी नष्ट करू नका , तसेच स्मशानभूमीत टाकू नका , कारण व्यापारी प्रवृत्तीचे समाजकंटक ते कपडे उचलून पुन्हा विकणाऱ्या दुकानदारांना देतात. अशा प्रकारे तेच कापड पुन्हा पुन्हा विकले जाते. ही गरीब बौद्धांच्या पैशाची उधळपट्टी आहे. म्हणूनच आपल्या स्वत: च्या हातांनी एखाद्याला ते दान करा. बॅनर इत्यादींसाठी बौद्ध संस्थांना देणगी देऊ शकता.

विधी पद्धती :- मृत व्यक्तीला स्नान घालणे (अनिवार्य नाही), मृत शरीरावर सुगंधी द्रव शिंपडणे आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणे, सद्गुरु उपासकाद्वारे जनतेला त्रिशरण-पंचशील प्रदान करणे, धम्म ग्रंथातील सांत्वन पाठ वाचणे . नश्वरता , उपस्थित जनतेसाठी. मृत व्यक्तीचे अंतिम दर्शन आणि बियरवर फुलांच्या हार इत्यादी अर्पण करून बियर उचलणे (प्रेताला वाटेत पुढे मागे नेणे, खंडाची पूजा करणे किंवा दिशांना महत्त्व देणे , पाळणे. विसाव्याच्या नावाने स्मशानभूमीबाहेर मृतदेह थोडावेळ, बिअरभोवती कच्चे धान्य डाळ , तांदूळ वगैरे ठेवणे ही बौद्ध परंपरा नाही , असे करू नका) स्मशानभूमीत मृताला चितेवर टाकून किंवा त्याला खड्ड्यात उतरवून, पुन्हा त्रिशरण-पंचशील ग्रहण करून, चिता जाळून किंवा कार्य पूर्ण करून, आधारजली स्वरूप मृताच्या जीवनावर प्रकाश टाकतो . दोन मिनिटे मौन पाळावे.

महत्वाचे :- जर मृतदेह जाळला गेला असेल तर तथाकथित पवित्र नद्यांमध्ये अस्थींचे विसर्जन करू नये , कारण त्यामुळे विधी निर्माण होतात. अस्थी विसर्जनाच्या वेळी भस्म थंड करण्याच्या नावाखाली अस्थींना दूध , दही , तांदूळ , मिठाई , अबीर , गुलाल , कापूर इत्यादींचा नैवेद्य दाखवला जातो आणि त्यात पीठ आणि तुपाचा दिवा सोडला जातो. नदी. हे सर्व आपल्या जुन्या हिंदू धर्मातील प्रथा आहेत , त्या बंद झाल्या पाहिजेत. यानिमित्ताने बौद्धेतर विधी करण्याऐवजी अस्थींवर हार किंवा फुले अर्पण करावीत, अगरबत्ती , मेणबत्त्या पेटवाव्यात, त्रिशरण-पंचशील घेऊन अस्थींचे अंतिम दर्शन घ्यावे आणि स्मशानभूमीजवळील जमिनीत पुरावे. . (बौद्ध देशांत भिक्षूंच्या अस्थी नद्या आणि तलावात विसर्जित केल्या जात नाहीत. त्यांच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी मोठा खड्डा खणून चितेला आग लावली जाते आणि त्यांच्या अस्थींसह राख त्याच खड्ड्यात पुरली जाते. ) अंत्यसंस्कार करून घरी परतणे त्यानंतर अंत्यसंस्काराच्या दिवशी मृत व्यक्तीच्या नातेवाइकांना त्यांच्या उपस्थितीत समाजातील सदस्यांनी अन्नदान करावे. मृत व्यक्तीच्या कुटुंबीयांकडून शक्य असल्यास त्याच दिवशी किंवा दुसऱ्या दिवशी पुण्यनुमोदन / परित्राण पथाचे कार्य करता येईल. मात्र यावेळी मृताच्या नातेवाईकांनी मृत अन्न अर्पण करू नये. मृतांचा उत्सव साजरा करणे ही सध्याच्या काळाची गरज आहे. मृत व्यक्तीच्या आत्म्याला शांती मिळावी आणि त्याला स्वर्गात स्थान मिळावे यासाठी मृत्यू मेजवानी आयोजित केली जाते. बौद्ध धर्मात आत्मा , ईश्वर , देव , स्वर्ग-नरक इत्यादींवर विश्वास अधम्म मानला जातो. म्हणूनच मृत्यूची मेजवानी करणे धम्माला अनुकूल नाही. मृत्यूच्या मेजवानीच्या ठिकाणी, मृत व्यक्तीच्या स्मरणार्थ कोणत्याही योग्य धार्मिक/सामाजिक/शैक्षणिक संस्था किंवा भिक्षू संघाला देणगी द्यावी. किंवा गुणवंत विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती, शिल्ड इत्यादी पुरस्काराच्या स्वरूपात देता येईल , यातून दिवंगतांच्या स्मृतीही कायम राहतील आणि बाबासाहेबांच्या शिक्षणाचे तत्त्वही पूर्ण होऊ शकेल . तिसर्‍या , दहाव्या आणि तेराव्या दिवशी पुण्यनुमोदन/परित्राण मार्गाचे कार्य करू नये कारण ती बौद्धेतर परंपरा आहे. ज्या ठिकाणी तेराव्या दिवसाचे अन्न तिसर्‍या दिवशी ठेवले जाते तेथे अन्न खायला जाऊ नये . (राजस्थान सारख्या काही राज्यात मेलेले अन्न देणे बेकायदेशीर आहे)

 

याशिवाय तीन संस्कारही खूप महत्त्वाचे आहेत. तेही पूर्ण करावेत, अशी सूचना केली आहे.

०१. प्रव्राज्‍य संस्कार :- प्रव्‍हराज्‍य संस्‍कार बालपणातच केले पाहिजेत. साधारणपणे हा सोहळा स्थानवीर/महास्थवीर भिक्खू करतात. प्रव्राज्य सात दिवसांपासून आयुष्यभर असू शकते. भिक्खूच्या सान्निध्यात राहून मुलाला धम्म खोलवर समजून घेण्याचा प्रयत्न करावा लागतो. प्रवरराज्य संस्कार अनिवार्य असावेत. ब्रह्मदेश , श्रीलंकेतील बौद्ध उपासकांप्रमाणे आपणही बालवयात अल्पकालीन प्रव्रज्य संस्काराशिवाय विवाह विधींवर बंदी घातली पाहिजे, तर सुसंस्कृत बौद्ध कुटुंब आणि बौद्ध धर्माच्या उभारणीसाठी हे महत्त्वाचे पाऊल ठरेल. समाज

०२. धम्म दीक्षा संस्कार :- आपल्या देशात सामान्यतः पालकांचा धर्म हा मुलांचा धर्म मानला जातो. परंतु बौद्ध धर्म ही अशी जीवनपद्धती आहे जी प्रत्येकाने स्वतःचा विचार करून अंगीकारली पाहिजे.

तथागत बुद्धांच्या शिकवणुकीनुसार, जेव्हा मनुष्याला आपले जीवन सद्धम्माच्या मार्गाने चालवायचे असते, तेव्हा तो त्रिशरण -पंचशील अंगीकारूनच बौद्ध होऊन सद्धम्ममागामी होऊ शकतो .

बाबासाहेबांनी बर्माच्या बौद्ध शासकीय समितीला पाठवलेल्या निवेदनात आणि 4/12/1954 रोजी रंगून येथील जागतिक बौद्ध परिषदेत लिहिले की, " बौद्ध धर्म स्वीकारण्याची कोणतीही पद्धत जनतेसाठी नाही." पद्धत कोणतीही असो, ती म्हणजे भिक्खू संघात सामील होणे. ख्रिस्ती लोकांमध्ये दोन पद्धती आहेत. एक बाप्तिस्मा-ख्रिश्चन धर्मात सामील होण्यासाठी आणि दुसरा धर्मगुरू होण्यासाठी. बौद्ध धर्मात (उपासकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारावा) बाप्तिस्मा असा कोणताही विधी नाही. हेच कारण आहे की बौद्ध झाल्यावर लोक त्याला सोडून जातात. सामान्य माणसाने बौध्द होण्यासाठी बाप्तिस्मा सारखा विधी आणला पाहिजे. केवळ पंचशील पाठ करणे पुरेसे नाही. यामध्ये आणखी काही गोष्टींची भर घातली पाहिजे जेणेकरून त्याला वाटेल की तो आता हिंदू नाही , तर नवीन माणूस बनला आहे. ” म्हणून बाबासाहेबांनी एक आदर्श बौद्ध समाज निर्माण करण्यासाठी सर्वसामान्यांना धम्म दीक्षा देण्यासाठी 22 प्रतिज्ञा सांगितल्या. नवीन पद्धत.

बाबासाहेबांनी 24/5/1955 रोजी मुंबईत केलेल्या भाषणात धम्म दीक्षेचे महत्त्व अधोरेखित करताना म्हटले होते की, " ख्रिश्चनांच्या बाप्तिस्म्याप्रमाणे आपणही धम्माची दीक्षा घेतली पाहिजे. " '''''''' म्हणून प्रत्येक कुटुंबाने आपल्या १८ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या प्रौढ मुला-मुलींना धम्म दीक्षा देण्याची व्यवस्था करावी. धम्म संस्काराची मुळे मजबूत होण्यासाठी ही धम्मदीक्षा खूप महत्वाची आहे. इच्छूक जाणकार (प्रौढ) व्यक्तीला बौद्ध विहारात किंवा सार्वजनिक ठिकाणी धम्म दीक्षा द्यावी.

आज आपल्याला (बौद्धांना) ज्या पद्धतीने बौद्ध धम्म कुटुंबाकडून प्राप्त झाला आहे , अशा धम्माला तथागतांनी कनिष्ठ धम्म देखील म्हटले आहे. धम्मोत्तर लोकवगाच्या पहिल्याच गाथेत बुद्ध म्हणतात- ' हीन धम्म ने सेवा पमदें न संवादसे'. मिच्छधिति ना सेवे सिया लोकं धडनो. याचा अर्थ - हीन धम्माचे सेवन करू नका , प्रमोदात राहू नका , चुकीच्या समजुतीत पडू नका , वाहतूक चक्र वाढवू नका. बुद्धाच्या मते, धम्म हा धर्मशास्त्र नाही. परंपरा नव्हे , धम्म म्हणजे नवा जन्म जो आपल्याला स्वतःला जाणून घ्यायचा आहे आणि स्वतःचा शोध घ्यायचा आहे आणि त्यासाठी तो स्वतःच करायला हवा. जे ज्ञात नाही आणि स्वीकारले जात नाही ते हीन धर्म आहे. हा उधार घेतलेला धम्म आहे , जो कुणाचे ऐकून मिळवलेला आहे , इतरांकडून मिळवलेला आहे. ज्याचे आपण स्वतः केले नाही, ते प्रथम धम्मदीक्षेद्वारे जाणीवपूर्वक केले पाहिजे. ( V- 108) कारण जे लोक पूर्वी बुद्ध आणि बाबासाहेबांपर्यंत पोहोचले, ते त्यांच्या साक्षात्काराने पोहोचले. जे आधी पोहोचतात, ते इथेच त्यांच्या साक्षात्कारापर्यंत पोहोचतात. मग त्यांची मुले जन्माला येतात , या मुलांचा बुद्ध किंवा बाबासाहेबांशी काहीही संबंध नाही. धम्म त्यांच्यासाठी कर्मकांड बनतो. बौद्धांच्या घरात जन्माला आल्याने बौद्ध . बौद्ध असणे हा निव्वळ योगायोग आहे , आमची निवड नाही. कोणीही जन्माने धम्माचा स्वामी होऊ शकत नाही आणि जोपर्यंत पृथ्वीवर जन्मावर आधारित धम्म आहे तोपर्यंत अधम्म असेल. म्हणूनच आपल्या नवीन पिढीवर आपला धम्म लादण्याऐवजी आपण त्यांना निवडण्याची संधी दिली पाहिजे. आणि मग खरा धम्म जाणून घ्यायचा असेल , समजून घ्यायचा असेल, तर आपली सुसंस्कृत मुलेही बुद्ध , धम्म , संघ याशिवाय कोणाचे अनुसरण करतील ? आणि त्यासाठी त्यांना जन्मापासून धम्म देण्याऐवजी त्यांना जाणीवपूर्वक धम्म दीक्षा देऊन धम्म देणे योग्य ठरेल. त्यामुळे मुले प्रौढ झाल्यावर धम्माची भावनिक बाजू मजबूत करण्यासाठी हा " धम्म दीक्षा संस्कार " आवश्यक आहे .

विद्वान भिक्षू , श्रामनेर किंवा शीलवान उपासक / उपासक यांच्या हातून एकट्याने किंवा समूहाने केला जाऊ शकतो . या प्रसंगी देखील, बौद्ध आनंद , मैत्रेय , बोधी , गौतम , सिद्धार्थ इत्यादी नवीन नावे/टोपणनावे धारण करू शकतात. बौद्धांना स्वतःची एक खास ओळख असणे आवश्यक आहे. यावेळी दीक्षा घेणाऱ्यांना बौद्ध धर्माची दीक्षा प्रमाणपत्र देण्यात यावे. आणि ही एक संधी आहे जेव्हा आपण आपले जुने जातीचे शेपूट (जुने नाव आणि आडनाव) बदलू शकतो आणि नवीन (बौद्ध) नाव आणि आडनाव स्वीकारू शकतो. शक्य असल्यास, दीक्षा घेणार्‍याची दोन्ही नावे, म्हणजे जुने पूर्ण नाव आणि नवीन नावानुसार नवीन नाव , पालकांचे पूर्ण नाव आणि नवीन आडनाव इत्यादींचा धम्म दीक्षा प्रमाणपत्रातच पूर्णपणे उल्लेख करावा. उपासकांच्या सोयीसाठी धम्म दीक्षा प्रमाणपत्राचे संक्षिप्त स्वरूप खाली दिले आहे. उपासकांनी कृपया धम्म दीक्षेनंतर या प्रकारचे धम्म दीक्षा प्रमाणपत्र घ्या आणि नाव/आडनाव बदलाशी संबंधित कारवाई करा.

असे करून आपण आंबेडकरवादी बौद्धांमध्ये आणखी एक नवीन बौद्ध समाज किंवा नवीन पंथ निर्माण करत नाही आहोत का? असे केल्याने जे या सूचना स्वीकारणार नाहीत त्या बौद्धांप्रती समाजात न्यूनगंड व परकेपणा वाढणार नाही का ?

सर्वप्रथम, आपण स्वतःला हा प्रतिप्रश्न विचारला पाहिजे की बौद्धांची ओळख वंशाचा फकीर ही आहे का?

किंबहुना माणूस जेव्हा सुशिक्षित होतो , जेव्हा त्याच्या ज्ञानात भर पडते , जेव्हा त्याची विवेकबुद्धी सर्व काही तपासल्यानंतर किंवा चुकीच्या गोष्टी दुरुस्त करूनच स्वीकारू लागते, तेव्हा असे काही परिणाम येऊ शकतात. पण इथे आपण हे आवर्जून सांगू इच्छितो की कौटुंबिक धम्म परिसंवाद आणि स्त्रियांनी (हिंदू) लग्नाच्या खुणा सोडण्याचे काम जिथून सुरू झाले आणि जिथे जिथे ही कल्पना पोहोचत आहे, तिथे बौद्ध समाजातील सर्व महिलांनी मिळून या सर्व कल्पना मांडल्या. दत्तक घेतले नाही हे का घडले ? हे स्पष्ट आहे की ज्यांना हे प्रथम समजले किंवा ज्यांचे शहाणपण प्रथम जागृत झाले त्यांनी प्रथम ते स्वीकारले. ज्यांना हळुहळु समजत आली त्यांनी सुहाग चिन्हे हळूच सोडली आणि ज्यांना समजले नाही ते आजही धारण करतात. परंतु याचा अर्थ असा नाही की या विषयावर महिलांचे दोन गट झाले आहेत किंवा दोन समाज तयार झाले आहेत. दोन्ही प्रकारच्या बहिणी कौटुंबिक धम्म चर्चासत्रात सहभागी होतात. त्याचबरोबर धम्माचा प्रचारही करते. त्यांची एकमेकांशी मैत्री आहे. ते एकमेकांना विरोध करत नाहीत. ज्यांनी मधाची खूण सोडली त्यांना गर्व नाही आणि ज्यांनी सोडले नाही त्यांना कमीपणा वाटत नाही. अलगावचा प्रश्न तर दूरच.

सत्य हे आहे की कोणताही उपासक/उपासक या गोष्टीवर विश्वास ठेवण्यास भाग पाडण्यासाठी कुठेही जात नाही. पण शेवटपर्यंत समजावून सांगण्याचा प्रयत्न नक्कीच केला जातो. आणि याचा परिणाम म्हणजे पंजाबमधील एकमेव बौद्ध उपासक आयु. मलाजखंड (M.P.) च्या काही भगिनींनी सीमाचे सर्व शब्द जाणून , छाननी करून आणि बरोबर असल्याचे समजून त्यांचे पालन केले. मग हळूहळू बालाघाटच्या काही बहिणींनी मग दत्तक घेतले. त्यांच्या कुटुंबीयांनी त्यांना साथ दिली. मिशन आणि धम्माशी संबंधित असलेल्या नव्या युगातील पुरुषांनीही या कार्यात सक्रिय सहकार्य केले. म्हणजेच, त्यांनी नववधूला सुहाग चिन्ह देखील दिले नाही आणि कौटुंबिक धम्म चर्चासत्राद्वारे इतरांनाही तसे करण्यास प्रोत्साहित केले.

मात्र आजपर्यंत या विषयावर समाजात फूट पडल्याची चर्चा नाही. मग बौद्ध समाजात नवीन पंथ निर्माण होण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. परंतु, देशात " भारतीय बौद्ध महासभा " सारखी उपासकांची संघटना असूनही , बौद्धांचा एक मोठा वर्ग " त्रैलोक्य बौद्ध महासंघ " चे सदस्यत्व घेऊ शकत नाही , त्यांच्या शिकवणीचे पालन करू शकत नाही आणि त्यांचा स्वतंत्र गट तयार करू शकत नाही. स्वत:चे. कोणीही थांबवू शकले नाही , मग भविष्यात उपासकांचा आणखी एक गट जो हिंदू सुहाग चिन्हे स्वीकारत नाही , हिंदू संस्कार आणि सण पूर्णपणे सोडून, बौद्ध संस्कार आणि सण आणि बौद्ध नावे , बौद्ध ओळख चिन्हे स्वीकारतो , मग ते आहे. अतिशयोक्ती नाही. असेल आणि तरीही बौद्ध समाजाचे विभाजन किंवा परकेपणाची चिन्हे नाहीत. या सर्व नैसर्गिक गोष्टी आहेत. शिक्षण, ज्ञान आणि शहाणपण धार्मिक आणि सामाजिक विचारांमध्ये नक्कीच बदल घडवून आणते.

 

हे विषय सोडून बौद्धांच्या आर्थिक आणि शैक्षणिक विकासाच्या प्रश्नांवर अधिक लक्ष केंद्रित केले तर बरे होईल. बौद्धांच्या आर्थिक व शैक्षणिक विकासामुळे जातीवाद आणि बौद्धांना हिंदू मानणे हे आपोआप सुटणार आहे.

चांगली कल्पना आहे , पण वेगवेगळ्या लोकांनी वेगवेगळ्या विषयांवर प्रचार करावा हे योग्य नाही. आमचे इतर सामाजिक आणि राजकीय कार्यकर्ते नेहमीच आर्थिक आणि शैक्षणिक विकासाच्या विषयांवर काम करत आले आहेत. परंतु बावीस प्रतिज्ञांचे पालन करणारा एकात्मिक बौद्ध समाज निर्माण करण्याच्या विषयावर काम करणारे फार कमी उपासक आहेत ही खेदाची बाब आहे . काही भिक्खू वगळता, बहुतेक भिक्खू त्यांच्या आवडत्या तीन विषयांवर (पूजा , उपासना , पठण आणि लग्न) काम करताना दिसतात. आजकाल आपले जेष्ठ भिक्खू सुद्धा बुद्ध विहारातील बुद्ध मूर्तीसमोर तांब्याच्या भांड्यात किंवा प्लॅस्टिकच्या बाटल्यांमध्ये पाणी भरून उपासकांना अंधश्रद्धेला खतपाणी घालण्याचे काम करताना दिसतात आणि परित्राणाचे पाणी रोग बरे करते असे सांगतात. अशा स्थितीत धम्माचा प्रचार आणि बाबासाहेबांच्या स्वप्नातील बौद्ध समाज घडवण्याचे काम कोण करणार ? दुसरे म्हणजे , आर्थिक आणि शैक्षणिक विकास झाला असता तर आपल्यावरील जातीवाद किंवा भेदभाव स्वतःच संपला असता, तर काँग्रेसची धुरा सांभाळून ते करोडपती झाले आणि भारताच्या उपपंतप्रधान पदापर्यंत पोहोचले. त्या पुतळ्याचे अनावरण केल्यानंतर ते धुतले गेले. गोमूत्र आणि गंगाजल असलेले ब्राह्मण. आणि सामान्य लोकांसोबत वेगळ्या प्रकारच्या वर्तनाची कल्पना केली जाऊ शकते का ? त्याचप्रमाणे, आपण कितीही संपत्ती मिळवली आणि कितीही शैक्षणिक विकास केला, तरी जोपर्यंत आपण आत्मा , देव , अंधश्रद्धा , काल्पनिक देव-देवता , बौद्धेतर सण-उत्सव आणि गैर-बौद्ध संस्कार, मूर्ती यांच्यात गुंतलो आहोत. तथागत आणि बाबासाहेब या फक्त उदबत्ती आहेत, जर आपण मेणबत्ती लावून पूजा करत राहिलो तर बौद्ध धर्माला हिंदू धर्माची शाखा म्हणणाऱ्यांच्या कुर्तकांना बळ मिळणार नाही का ? बौद्धांना जागृत केल्याशिवाय जातिवाद आणि बौद्धांना हिंदू मानण्यासारखे प्रश्न आपोआप सुटतील असे आपल्या बुद्धिजीवी वर्गाला वाटते का ?

बौद्ध जनतेने उपस्थित केलेल्या या प्रश्नांवरून असे दिसते का की सर्व भारतीय बौद्धांनी देखील बाबासाहेबांचा वारसा " बुद्ध आणि त्यांचा धम्म " आणि त्याच्या पंचम कांडाचा चौथा भाग कंडिका १.८ ते १.१३ यांचा कधी गांभीर्याने अभ्यास केला आहे ? हे परिच्छेद वाचल्यावर असे दिसते की बाबासाहेब धम्माची दीक्षा घेऊन केवळ लेबल बदलण्यातच समाधानी होते . तसे असते तर मग त्याने आम्हाला बावीस नवस का दिले ? या सर्व प्रश्नांचा आपण गांभीर्याने विचार केला पाहिजे .

 

बुद्धाला देव का म्हणतात ?

' भगवान ' हा पाली शब्द नसून ' भगवा ' हा शुद्ध पाली आहे. पाली साहित्यात तथागतांना देव म्हणून संबोधले जात नाही तर भगवा , भगवतो किंवा भागवत इ. ' देव ' हा या शब्दांचा अपभ्रंश आहे. तथागत बुद्धांचे हे ' ईश्वर ' संबोधन जगभर पसरले तेव्हा ब्राह्मणांनी बौद्ध धर्माला हिंदू धर्माची शाखा आणि बुद्ध हा देवाचा अवतार म्हणून घोषित केला आणि त्यांच्या देवाच्या आणि देवाच्या अवतारांच्या नावाला ' देव ' हा शब्द जोडला . अशाप्रकारे श्रमण संस्कृती नष्ट करण्याच्या दुष्ट हेतूने ब्राह्मणांनी हा अपभ्रंश पालीचा भगवा ' ईश्वर ' असा समानार्थी शब्द बनवला.

जेव्हा बुद्धाचे उपासक बुद्धाला देव म्हणतात, तेव्हा त्याला कोणत्याही निर्मात्याच्या दृष्टिकोनातून किंवा अवताराच्या दृष्टिकोनातून देव म्हटले जात नाही. पण आस्तिक लोक काल्पनिक देवाला देव म्हणतात म्हणून आपण तथागतांना देव म्हणू नये हे योग्य वाटत नाही. कारण केवळ देव हा शब्द वापरून आणि त्याचा खरा अर्थ सांगून आपण आपल्या लोकांना देव या शब्दाच्या चुकीच्या संकल्पनेची आणि त्याच्या चुकीच्या अर्थाची जाणीव करून देऊन काल्पनिक देवापासून दूर ठेवू शकतो आणि नंतर बौद्ध तत्त्वज्ञानातील अनेक वजनदार शब्द चोरून नेले. इतर. आहे. त्यांनी आमच्याकडून शब्द घेतले आहेत आणि त्यांना नवे अर्थ दिले आहेत. अशा स्थितीत चुकीचे शब्द ओळखून आपण किती शब्द , साहित्य, संस्कार सोडून जाणार आहोत ? त्यांचा खरा अर्थ जगाला अवगत करून देण्याची गरज आहे .

' देव ' हा भाग आणि वन या दोन शब्दांपासून बनलेला आहे. भग म्हणजे नष्ट करणे , नष्ट करणे , राख करणे आणि वान म्हणजे तृष्णा , ओतणे , बंधन. म्हणजे ज्याने आपली तृष्णा पूर्ण केली , तो देव. भगती डोसो , भगती रागो , भगती मोहो - ज्याने वासना , द्वेष आणि आसक्ती यांचा नाश केला , ज्याने सर्व तृष्णा नष्ट केल्या , जो तृष्णेच्या बंधनातून मुक्त झाला , तो भगवंताच्या उपाधीला पात्र आहे. या अर्थाने तथागतांना देव म्हणतात. तशाच प्रकारे ' तथ्य ' आणि ' इनपुट ' एकत्र करून तथागत बनवले जातात . म्हणजेच जो सत्याच्या साहाय्याने चालत अंतिम सत्य , निर्वाणापर्यंत पोहोचला आहे . ' अरी ' आणि ' हॅट ' एकत्र करून अर्हत तयार होतो . अरि म्हणजे शत्रू आणि हंता म्हणजे संहारक. कोणत्याही व्यक्तीबद्दल आसक्ती , आसक्ती आणि द्वेष हे त्याचे सर्वात मोठे शत्रू आहेत.

.